शिक्षा क्षेत्रकै प्रेरणादायि ब्यक्तित्व देवराज उपाध्याय

असल शासन प्रतिनिधि

नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेश अन्तर्गत पर्ने बाजुरा जिल्ला प्राकृतिक सम्पदाले धनी भए पनि लामो समयसम्म शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात तथा विकासका पूर्वाधारको दृष्टिले अत्यन्त पछाडि परेको जिल्ला हो। यस्तै विकट भूगोलमा जन्मिएर कठिनाइलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्दै आफ्नो सम्पूर्ण जीवन शिक्षाको उज्यालो फैलाउन समर्पित गर्ने व्यक्तित्वमध्ये एक हुन् शिक्षासेवी देवराज उपाध्याय। उहाँको जीवन केवल एक शिक्षकको व्यक्तिगत यात्रा मात्र होइन, एउटा दुर्गम समाजमा चेतना, शिक्षा, संस्कार र विकासको दीप प्रज्वलित गर्ने प्रेरणादायी अभियान हो।
वि.सं. २०१९ साल मंसिर १४ गते बाजुरा जिल्लाको हिमाली गाउँपालिका–७, बाधुमा पिता कृष्णप्रसाद उपाध्याय र माता महामति उपाध्यायको कोखबाट परिवारका कान्छा पुत्रका रूपमा उहाँको जन्म भयो। जन्मस्थल दुर्गम भए पनि त्यहाँको धार्मिक, सांस्कृतिक र नैतिक वातावरणले उहाँको व्यक्तित्व निर्माणमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। बाल्यकालदेखि नै उहाँ शान्त, अनुशासित, नम्र, मेहनती र इमानदार स्वभावका हुनुहुन्थ्यो। गाउँका अग्रजहरूले उहाँलाई सबैको प्रिय बालकका रूपमा सम्झने गर्दथे।
तर जीवन सधैं सहज हुँदैन। उहाँ सात वर्षको उमेरमा हुँदा पिताको असामयिक निधन भयो। त्यो घटना एउटा बालकका लागि अत्यन्त पीडादायी थियो। तर पिताको अभावलाई जेठा दाजु रूपचन्द्र उपाध्यायले कहिल्यै महसुस हुन दिनुभएन। उहाँले पिता, गुरु र अभिभावक तीनै भूमिकामा रहेर देवराज उपाध्यायको शिक्षा, संस्कार, पालनपोषण र भविष्य निर्माणमा अतुलनीय योगदान दिनुभयो। माहिला दाजु दीपचन्द्र उपाध्यायको माया, सहयोग र प्रेरणाले पनि उहाँलाई अघि बढ्न थप बल प्रदान गर्‍यो।
सानै उमेरदेखि देवराज उपाध्यायमा अध्ययनप्रतिको असाधारण रुचि थियो। विद्यालयका पाठ्यपुस्तक मात्र होइन, धार्मिक ग्रन्थ, इतिहास, साहित्य, दर्शन र आध्यात्मिक पुस्तकहरू पनि उहाँका प्रिय अध्ययन सामग्री थिए। गाउँमा पुस्तकको अभाव हुँदाहुँदै पनि जसरी सम्भव हुन्थ्यो, ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयास उहाँले कहिल्यै छोड्नुभएन। सात–आठ वर्षको उमेरमै रामायण, महाभारत, रुद्री, चण्डीका लगायतका धेरै श्लोक कण्ठ गर्नुभएको थियो। दस–बाह्र वर्षको उमेरमा चण्डी, विष्णुसहस्रनाम तथा अन्य स्तोत्रहरू स्मरण गरेर वाचन गर्न सक्ने क्षमता विकास गरिसक्नुभएको थियो।
घरमा विद्वान् दाजुको सान्निध्य पाएकाले वेद, ज्योतिष, कर्मकाण्ड, संस्कृत भाषा तथा विभिन्न शास्त्रहरूको अध्ययन गर्ने अवसर उहाँलाई सहज रूपमा प्राप्त भयो। यही वातावरणले उहाँमा धार्मिक आस्था, नैतिकता, अनुशासन र आध्यात्मिक चिन्तनको गहिरो विकास गरायो। ज्ञान नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो भन्ने विश्वास उहाँमा बाल्यकालदेखि नै विकसित भइसकेको थियो।
साहित्य र संगीतप्रति पनि उहाँको विशेष लगाव थियो। विद्यालयमा अध्ययन गर्दागर्दै कविता, कथा, निबन्ध लेख्ने, गीत गाउने, भजन–कीर्तनमा सहभागी हुने, मादल, बाँसुरी र मुरली बजाउने कला उहाँमा विकसित भइसकेको थियो। उहाँको स्वर, प्रस्तुति र सिर्जनात्मक प्रतिभाले गाउँमा छुट्टै पहिचान बनाएको थियो।
वि.सं. २०३९ सालमा तत्कालीन कोल्टी गाविसस्थित श्री जनप्रकाश उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट प्रवेशिका (एसएलसी) परीक्षा उत्तीर्ण गर्नु उहाँका लागि मात्र होइन, त्यस क्षेत्रका लागि पनि गर्वको विषय थियो। त्यो समयमा दुर्गम गाउँबाट एसएलसी उत्तीर्ण गर्नु आफैँमा ठूलो उपलब्धि मानिन्थ्यो। यही सफलताले उहाँको शिक्षण यात्राको ढोका खोलिदियो।
एसएलसी उत्तीर्ण गरेलगत्तै उहाँले आफ्नै गाउँको श्री जनता प्राथमिक विद्यालयमा संस्थापक प्रधानाध्यापकका रूपमा जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। विद्यालयमा भवनको अभाव, शैक्षिक सामग्रीको कमी, प्रशिक्षित शिक्षकको अभाव र आर्थिक कठिनाइ भए पनि उहाँ कहिल्यै निराश हुनुभएन। विद्यालयलाई व्यवस्थित बनाउने, विद्यार्थी संख्या बढाउने, अभिभावकलाई शिक्षाको महत्त्व बुझाउने तथा गाउँ–गाउँमा शिक्षा अभियान सञ्चालन गर्ने काममा उहाँ निरन्तर लागिरहनुभयो।
त्यतिबेला धेरै अभिभावकले छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउनु आवश्यक ठान्दैनथे। यस्तो अवस्थामा उहाँ घर–घर पुगेर अभिभावकसँग छलफल गर्नुहुन्थ्यो, शिक्षाको महत्त्व बुझाउनुहुन्थ्यो र बालबालिकालाई विद्यालय ल्याउन प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो। उहाँको अथक प्रयासले विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या बढ्दै गयो र शिक्षाप्रतिको जनचेतना विस्तार हुँदै गयो।
शिक्षण पेशामा रहँदै पनि उहाँले आफ्नो अध्ययनलाई रोक्नुभएन। वि.सं. २०४२ सालमा धनगढीस्थित कैलाली बहुमुखी क्याम्पसमा आई.ए. अध्ययनका लागि भर्ना हुनुभयो। क्याम्पस जीवन उहाँका लागि केवल शैक्षिक यात्रा मात्र थिएन, नेतृत्व विकास र सामाजिक चेतनाको पनि महत्वपूर्ण चरण थियो। उहाँ नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, नेपाल विद्यार्थी संघ तथा विभिन्न विद्यार्थी संगठनमा सक्रिय रहनुभयो। नेतृत्व, व्यवस्थापन, संगठन निर्माण र समाजसेवाको अनुभव यही समयबाट अझ परिपक्व बन्दै गयो।
क्याम्पस जीवनमा उहाँ बक्तृत्वकला, वादविवाद, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा गीत–संगीत प्रतियोगितामा पटक–पटक प्रथम हुनुभयो। उहाँका सहपाठीहरूमध्ये पछि राष्ट्रिय राजनीतिमा महत्वपूर्ण स्थान हासिल गरेका जनकराज गिरी, देवराज जोशी, मेघराज खड्का, टिकाराम खनाल लगायतसँग उहाँको आत्मीय सम्बन्ध थियो। शिक्षा, राजनीति, समाजसेवा र राष्ट्र निर्माणका विषयमा हुने छलफलले उहाँको सोचलाई अझ फराकिलो बनाएको थियो।
आई.ए. उत्तीर्ण गरेपछि उहाँ बाजुरा जिल्लाको तत्कालीन वाइ गाविस स्थित श्री भैरवनाथ पुर्ण नि. विद्यालयको प्रधानाध्यापकका रूपमा नियुक्त हुनुभयो। यही विद्यालय उहाँको जीवनको कर्मभूमि बन्यो। विद्यालयको शैक्षिक, भौतिक तथा प्रशासनिक विकासमा उहाँले निरन्तर योगदान दिनुभयो। प्रारम्भमा केही कक्षासम्म सीमित रहेको विद्यालयलाई क्रमशः निम्न माध्यमिक हुँदै माध्यमिक विद्यालयको स्तरसम्म पुर्‍याउन उहाँको नेतृत्व निर्णायक रह्यो।
उहाँले विद्यार्थीलाई केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञान मात्र दिनुभएन। अनुशासन, नैतिकता, समयको मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व, राष्ट्रप्रेम, मानवीय सेवा र संस्कारको शिक्षा पनि दिनुभयो। उहाँका विद्यार्थीहरू आज नेपाल सरकारका विभिन्न निकाय, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, न्याय, इन्जिनियरिङ, राजनीति, सुरक्षा तथा निजी क्षेत्रका उच्च पदमा कार्यरत छन्। आफ्ना सफल विद्यार्थीलाई देख्दा उहाँ आज पनि गर्व महसुस गर्नुहुन्छ।
वि.सं. २०४७ सालमा उहाँ वैवाहिक जीवनमा प्रवेश गर्नुभयो। विवाहपछि परिवारको जिम्मेवारी थपिए पनि अध्ययन, शिक्षण र समाजसेवालाई निरन्तरता दिनुभयो। वि.सं. २०५० सालमा जेठी छोरी कल्पनाको जन्म भयो। त्यसपछि वि.सं. २०५५ मा पहिलो छोरा,ऋषिकेश २०५९ मा दोस्रो छोरी पुष्पा र २०६१ मा कान्छो छोरा धर्मेन्द्रको जन्म भयो। चार सन्तानका पिता बनेपछि पनि उहाँले आफ्ना सन्तानलाई गुणस्तरीय शिक्षा र संस्कार प्रदान गर्न कुनै कमी हुन दिनुभएन।
उहाँको विश्वास थियो— सम्पत्ति भन्दा ठूलो सम्पत्ति शिक्षा हो। त्यसैले आफ्ना सन्तान मात्र होइन, समाजका हरेक बालबालिकालाई शिक्षित बनाउनु नै आफ्नो जीवनको मुख्य उद्देश्य हो।
वि.सं. २०७३ सालमा शिक्षा क्षेत्रमा पुर्‍याएको अतुलनीय योगदानको सम्मानस्वरूप जिल्ला शिक्षा कार्यालय बाजुराले उहाँलाई जिल्लाकै उत्कृष्ट शिक्षकका रूपमा दोसल्ला, सम्मानपत्र र प्रशंसापत्र प्रदान गरी सम्मान गर्‍यो। यो सम्मान केवल व्यक्तिगत उपलब्धि थिएन, उहाँले दशकौँसम्म गरेको निष्ठावान् सेवाको राज्यस्तरीय मूल्याङ्कन थियो।
वि.सं. २०४४ सालदेखि २०७९ सालसम्म निरन्तर प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी सफलतापूर्वक निर्वाह गर्दै उमेरहदका कारण उहाँ सेवा निवृत्त हुनुभयो। तर सेवा निवृत्ति उहाँका लागि विश्रामको समय बनेन। उहाँले आफूले सेवा गरेको विद्यालयमा रु. १,०१,०२५ को अक्षयकोष स्थापना गरी आर्थिक रूपमा विपन्न तथा जेहेन्दार विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति र पुरस्कारको व्यवस्था गर्नुभयो। यस कार्यले उहाँको शिक्षाप्रतिको प्रेम सेवा निवृत्तिपछि पनि उस्तै रहेको पुष्टि गर्दछ।
शिक्षासँगै उहाँ धर्म, संस्कार, ज्योतिष तथा आध्यात्मिक साधनामा पनि सक्रिय रहनुभएको छ। किशोर अवस्थादेखि नै बुढीनन्दा माताको दर्शन गर्ने परम्परा उहाँले निरन्तर कायम राख्नुभएको छ। देवीप्रतिको श्रद्धा, नैतिक जीवनशैली, सत्यनिष्ठा र सेवाभावले नै आफ्नो जीवन सफल भएको उहाँ विश्वास गर्नुहुन्छ।
आज देवराज उपाध्याय एउटा व्यक्तिको नाम मात्र होइन, शिक्षा, समर्पण, इमानदारी, नेतृत्व, संस्कार र समाजसेवाको प्रतीक बनेका छन्। उहाँले देखाएको बाटोले भावी पुस्तालाई शिक्षा, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्व सिकाइरहनेछ। उहाँको जीवनगाथा बाजुरा मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपालको शैक्षिक इतिहासमा प्रेरणाको अमूल्य दस्तावेजका रूपमा सदैव स्मरणीय रहनेछ।

  • ४ श्रावण २०८३, सोमबार प्रकाशित

  • Nabintech