साउन १५ : खीरको मिठास र संस्कृतिको सुगन्ध

पार्वती पौड्याल “पारू“

नेपाली सभ्यता केवल पर्वहरूको बाहुल्यले समृद्ध भएको होइन, ती पर्वहरू भित्र निहित जीवन दर्शन, सामाजिक एकता र आध्यात्मिक चेतनाले यसको वास्तविक गौरव सृजना गरेको हो । त्यस्तै गौरवशाली परम्परा मध्ये साउन १५ को खीर खाने दिन एउटा साधारण भोजनको उत्सव होइन, बरु प्रकृति, कृषि, परिवार, धर्म र मानवीय सम्बन्धलाई एउटै सूत्रमा गाँस्ने सांस्कृतिक दर्शन हो । असार भरि हिलोमा पसिना बगाएर धान रोप्ने किसानका हातमा जब साउनको हरियालीले मुस्कान फक्रिन्छ, तब नेपाली समाजले खीरको मिठाससँग श्रमको सम्मानलाई पनि उत्सवका रूपमा स्वीकार गर्छन्। त्यसैले साउन १५ ले हामीलाई सम्झाउँछ, अन्न केवल खेतमा फल्दैन, त्यो श्रम, संयम, विश्वास र प्रकृति प्रतिको कृतज्ञताबाट जन्मिन्छ ।

हिन्दू वैदिक चिन्तनमा दूधलाई सात्विकता, चामललाई समृद्धि, चिनीलाई मधुरता र घ्यूलाई पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ । यी सबैको समन्वयबाट बन्ने खीर केवल परिकार होइन, यो शुद्धता, सम्पन्नता र मंगल कामनाको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो । देवपूजा, व्रत, यज्ञ, जन्मोत्सव वा शुभ कार्यमा खीरलाई विशेष स्थान दिइनुको मूल कारण यही आध्यात्मिक प्रतीक हो । जब परिवारले एउटै भाँडामा पकाएको खीर बाँडेर खान्छन्, त्यहाँ स्वाद भन्दा ठूलो कुरा आत्मीयताको प्रसाद हुन्छ । आजको भौतिकताले मानिसलाई सुविधा त दिएको छ, तर सँगै बस्ने समय, साझा भोजनको संस्कार र पारिवारिक संवाद भने क्रमशः क्षीण हुँदै गएका छन् । धर्मको सार केवल मन्दिरका घण्टीहरूमा सीमित हुँदैन, त्यो त दया, कृतज्ञता, सहअस्तित्व र साझेदारीमा अभिव्यक्त हुन्छ । साउन १५ ले सिकाउने सबैभन्दा ठूलो पाठ पनि यही हो ।

आफ्नो खुसी बाँड्दा नै त्यो संस्कृतिमा रूपान्तरित हुन्छ। घरमा पाकेको खीर छिमेकीसँग साट्ने, ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मानपूर्वक खुवाउने, अभावमा रहेका व्यक्तिलाई सम्झिने र ईश्वर प्रति धन्यवाद प्रकट गर्ने संस्कार नै नेपालीपनको सुन्दर अनुहार हो । आज विश्वव्यापीकरणको तीव्र लहरमा धेरै मौलिक संस्कृतिहरू आफ्नै भूमिमा अपरिचित बन्न थालेका छन् ।

विदेशी जीवनशैलीको आकर्षणमा आफ्ना परम्परा प्रतिको मोह क्षीण हुँदै जानु कुनै सभ्यताको लागि शुभ संकेत होइन । संस्कृतिको संरक्षण कानुनले मात्र सम्भव हुँदैन, त्यो त घर–घरका भान्साबाट, आमाको हातले पकाएका खानाका स्वादबाट, बुबाको संस्कारबाट र सन्तानको चेतनाबाट सम्भव हुन्छ । त्यसैले साउन १५ को खीर हाम्रो सांस्कृतिक स्मृतिको जीवित अभिलेख हो । आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा, खीरको वास्तविक मिठास चिनीमा होइन, मनको निर्मलतामा हुन्छ । मनमा ईष्र्या, द्वेष र अहंकार भरिएको छ भने अमृत पनि तीतो लाग्छ। तर मन प्रेम, करुणा र कृतज्ञताले भरिएको छ भने सामान्य भोजन पनि प्रसाद बन्छ । यही कारणले सनातन दर्शनले बाह्य सम्पन्नता भन्दा आन्तरिक समृद्धिलाई सर्वोच्च मूल्य मानेको छ। आज साउन १५ को अवसरमा हामीले केवल खीर खाने परम्परा निर्वाह मात्र नगरौँ, यसको अन्तर्निहित सन्देशलाई पनि जीवनमा उतारौँ ।

किसानको श्रमलाई सम्मान गरौँ, परिवारसँग समय बिताऔँ, प्रकृति प्रति कृतज्ञ बनौँ, धर्मलाई व्यवहारमा उतारौँ र आफ्ना मौलिक संस्कारलाई नयाँ पुस्तामा गर्वका साथ हस्तान्तरण गरौँ । किनकि जुन समाजले आफ्नो संस्कृतिको स्वाद बिर्सन्छ, उसले आफ्नो पहिचानको सुगन्ध पनि विस्तारै गुमाउँदै जान्छ । अन्ततः, साउन १५ को खीर केवल मिठो परिकार होइन, यो नेपाली सभ्यताको आत्मा, सनातन संस्कृतिको सुगन्ध, श्रमको सम्मान, परिवारको एकता र आध्यात्मिक समृद्धिको अमृतमय प्रतीक हो । यही चेतनालाई जीवन्त राख्न सके हाम्रो धर्म, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचान पुस्तौँसम्म उज्ज्वल रहिरहनेछ ।

 

  • १५ श्रावण २०८३, शुक्रबार प्रकाशित

  • Nabintech