जलवायु परिवर्तन र नेपालमा बाढीको प्रभाव

असल शासन प्रतिनिधि

नेपाल हिमाल, पहाड, नदी, वनजंगल तथा उर्वर तराई क्षेत्रले भरिपूर्ण प्राकृतिक सुन्दरताले सम्पन्न देश हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाल जलवायु परिवर्तनका प्रभावप्रति झन् संवेदनशील बन्दै गएको छ। तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, हिमनदी पग्लिनु, पहिरो, खडेरी तथा बारम्बार आउने बाढीले देशका विभिन्न समुदायमा गम्भीर चुनौती सिर्जना गरिरहेका छन्।

नेपालमा बाढी जलवायुजन्य विपद्मध्ये सबैभन्दा विनाशकारी विपद्मध्ये एक हो। मनसुनको समयमा लगातार तथा अत्यधिक वर्षा हुँदा नदी तथा खोलाहरूमा पानीको बहाव बढेर बस्ती, खेतीयोग्य जमिन, सडक, पुल, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था तथा अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुग्ने गरेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने घटनाले विशेषगरी पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा आकस्मिक बाढीको जोखिम बढाएको छ।

बाढीको प्रभाव भौतिक क्षतिमा मात्र सीमित हुँदैन। बाढीका कारण धेरै मानिसले घर, रोजगारीका स्रोत, पशुचौपाया तथा कृषि उत्पादन गुमाउनुपर्ने अवस्था आउँछ। परिवारहरू विस्थापित हुन सक्छन् भने बालबालिकाको शिक्षासमेत प्रभावित हुन्छ। बाढीले खानेपानीका स्रोत दूषित बनाउनुका साथै पानीजन्य रोग फैलिने जोखिम पनि बढाउँछ। गम्भीर अवस्थामा मानिसको ज्यानसमेत जाने गर्दछ, जसका कारण परिवारहरूले लामो समयसम्म आर्थिक तथा मानसिक कठिनाइ सामना गर्नुपर्ने हुन्छ।

जलवायु परिवर्तनले नेपालको हिमाली क्षेत्रलाई पनि गम्भीर रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ। तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिनुका साथै हिमतालहरूको आकार बढ्ने जोखिम हुन्छ। यसले हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) को सम्भावना बढाउन सक्छ। यस्ता घटनाले तल्लो तटीय क्षेत्रमा रहेका बस्ती, जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल तथा अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छन्।

जलवायु परिवर्तनको प्रभाव गरिब तथा जोखिममा रहेका समुदायका लागि अझ गम्भीर हुन्छ, किनभने उनीहरूसँग विपद्को पूर्वतयारी तथा विपद्पछि पुनःस्थापना गर्न आवश्यक स्रोतसाधन सीमित हुने गर्छ। किसानहरू पनि अनियमित वर्षा, तापक्रममा परिवर्तन, बाढी तथा खडेरीबाट प्रभावित भइरहेका छन्। यसले कृषि उत्पादन घटाउनुका साथै खाद्य सुरक्षामा समेत चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ।

यी जोखिम न्यूनीकरण गर्न नेपालले विपद् पूर्वतयारी तथा जलवायु अनुकूलनका कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ। पूर्वसूचना प्रणाली, नदीको नियमित निगरानी, सुरक्षित बस्ती विकास, प्रभावकारी ढल तथा पानी निकास प्रणाली, जलवायु अनुकूल पूर्वाधार निर्माण, वन संरक्षण, जलाधार व्यवस्थापन तथा प्रभावकारी आपत्कालीन उद्धार प्रणालीले बाढीबाट हुने क्षति कम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। साथै, विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा पूर्वतयारीका कार्यक्रममा स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ।

जलवायु परिवर्तन विश्वव्यापी चुनौती भए पनि यसको असर स्थानीय स्तरमै प्रत्यक्ष रूपमा महसुस हुन्छ। त्यसैले नेपाल सरकारले स्थानीय तह, समुदाय, विज्ञ, विकास साझेदार तथा नागरिकसँगको सहकार्यलाई अझ मजबुत बनाउन आवश्यक छ। प्रकृति संरक्षण, वातावरणीय क्षयीकरण न्यूनीकरण तथा भविष्यमा आउन सक्ने विपद्का लागि समुदायलाई तयार पार्नु सुरक्षित र उत्थानशील नेपाल निर्माणका लागि अत्यन्त आवश्यक छ।

बाढीको बढ्दो जोखिमले जलवायु परिवर्तन केवल वातावरणीय समस्या मात्र नभई मानवीय, आर्थिक तथा विकाससँग जोडिएको चुनौती पनि हो भन्ने स्पष्ट पार्छ। त्यसैले मानव जीवन, जीविकोपार्जन, पूर्वाधार तथा नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्न तत्काल र सामूहिक पहल आवश्यक छ।

  • ६ आश्विन २०८३, मंगलवार प्रकाशित

  • Nabintech