पानीको मूल र पुर्खाको गौरवशाली इतिहास

पवनराज उपाध्याय

बाजुरा जिल्लाको हिमाली गाउँपालिका–७ मा अवस्थित बाधु गाउँको इतिहास निकै पुरानो, रोचक र प्रेरणादायी छ। यो गाउँको इतिहास केवल घर, खेतबारी, वनजङ्गल र बस्तीको कथा मात्र होइन, पुर्खाहरूको दुःख, सङ्घर्ष, त्याग, धार्मिक आस्था, ज्ञान, सीप र सामूहिक एकताको जीवन्त इतिहास पनि हो। आज हामीले देखिरहेको हरियाली गाउँ, खेतका गह्रा, बगिरहेका कुला, पानीका मुहान, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक सद्भावका पछाडि हाम्रा पुर्खाहरूले गरेको ठूलो मेहनत र बलिदान लुकेको छ। विशेषगरी बाधु गाउँको इतिहासमा जादु पाध्या र भद्दवीर अधिकारीको नाम निकै महत्त्वका साथ लिने गरिन्छ। यी दुई व्यक्तित्वको योगदानलाई सम्झिँदा बाधु गाउँको जन्म, विकास र सामाजिक परिवर्तनको एउटा लामो इतिहास हाम्रो आँखाअगाडि आउँछ।

आजभन्दा करिब दुई सय पचास वर्षअघिको कुरा हो। त्यतिबेला बाजुरा जिल्लाको बाधु गाउँमा खानेपानी र सिँचाइको ठूलो समस्या थियो। गाउँमा मानिसहरूको बसोबास भए पनि पानीको पर्याप्त व्यवस्था थिएन। खेतबारीमा सिँचाइ गर्न नसक्दा जमिन बाँझै रहन्थ्यो। कतै फापर र जौँजस्ता अन्नबाली मुस्किलले उत्पादन हुन्थे भने कतै खेती गर्न सकिने जमिनसमेत पानीको अभावमा उपयोगविहीन थियो। गाउँलेहरूलाई बिहान उठेदेखि बेलुकासम्म पानीकै चिन्ता हुन्थ्यो। खानेपानीको दुःख, खेतीपातीको अभाव र जीवन निर्वाहको कठिनाइले गर्दा गाउँमा बसिरहन मुस्किल हुँदै गएको थियो। त्यसैले धेरै गाउँलेहरूले आफ्नो जन्मभूमि छोडेर अन्यत्र बसाइँ सर्ने निर्णय गरे। घरमा भएका सामानको व्यवस्थापन गर्न थाले। आफ्नो थातथलो छोडेर नयाँ ठाउँमा जीवन बिताउनुपर्ने बाध्यता सिर्जना भएको थियो।

त्यही समयमा स्थानीय जनविश्वासअनुसार बाधु गाउँका आराध्य लाटो मष्टो देवताको मर्जी प्रकट भयो। गाउँलेहरूलाई गाउँ नछोड्न, जस्तोसुकै दुःख भए पनि धैर्य गरेर यहीँ बस्न र भविष्यमा गाउँको समस्या समाधान हुने विश्वास दिलाइएको जनश्रुति छ। देवताको वचनअनुसार अबको एक वर्षभित्र मकर लग्न, मकर राशि र शुक्रबारको शुभ समयमा एउटा बालक जन्मिनेछ र उसले गाउँको खानेपानी तथा सिँचाइको समस्या समाधान गर्नेछ भन्ने सन्देश प्राप्त भएको विश्वास गरिन्छ। देवताले चारैतिर अक्षता छरेर गाउँलेहरूलाई विश्वास दिलाएको कथन पनि छ। त्यसपछि गाउँलेहरूमा नयाँ आशा पलायो। गाउँ छोडेर जाने तयारीमा रहेका मानिसहरू पुनः आ–आफ्ना घर फर्किए। अब त्यो बालक कहिले जन्मिन्छ, कसको कोखबाट जन्मिन्छ र उसले कसरी गाउँको दुःख हटाउँछ भन्ने जिज्ञासा सबैको मनमा रहन थाल्यो।

समय बित्दै गयो। देवताको भविष्यवाणीअनुसार बाधु गाउँका पण्डित दासु उपाध्यायको घरमा शुभ समयमा एउटा बालकको जन्म भयो। जन्मपछि ज्योतिषी पण्डितलाई बोलाएर विधिविधानअनुसार जन्मकर्म गराइयो र बालकको नाम जादु उपाध्याय राखियो। यही बालकलाई पछि गाउँलेहरूले जादु पाध्या भनेर चिन्ने गरे। बालकको जन्मसँगै गाउँमा खुसीको लहर फैलियो। गाउँलेहरूले यसलाई देवताको वचन पूरा भएको संकेतका रूपमा लिए। लामो समयदेखि निराश भएका मानिसहरूमा अब गाउँको भविष्य बदलिने आशा पलाएको थियो। गाउँलेहरूले आफ्नो क्षमताअनुसार दानदक्षिणा दिएर पण्डितलाई बिदा गरे। त्यसपछि जादु पाध्या सबैको माया र ममतामा हुर्कन थाले।

तर जादु पाध्याको बाल्यकाल सामान्य रहेन। एक दिन उनकी आमा खेतमा काम गर्न जाने क्रममा बालकलाई पनि आफूसँगै लिएर गइन्। खेतको छेउमा डोकोभित्र बिछ्यौना लगाएर बालकलाई सुताइन् र आफू खेतीपातीको काममा लागिन्। काम गर्दै जाँदा आमा केही टाढा पुगिन्। त्यही समयमा आकाशबाट एउटा ठूलो चील आयो र डोकोसहित बालकलाई उठाएर आकाशतिर उड्यो। बालक रोएको आवाज सुनेपछि आमाले पछाडि फर्केर हेरिन्। चीलले बालकलाई लिएर उडिरहेको देखेपछि उनी आत्तिँदै दौडिइन्। तर चील निकै माथि पुगिसकेको थियो। आमाले आफ्नो आँखाअगाडि नै बालक हराएको देख्नुपर्‍यो। उनको मनमा कस्तो पीडा भयो होला, त्यो कल्पना गर्न पनि कठिन छ।

आमा गाउँमा फर्केर आइन् र सबैलाई घटनाबारे सुनाइन्। खबर सुन्नासाथ गाउँमा रुवाबासी चल्यो। बालकको खोजीमा गाउँका सबै मानिस जम्मा भए। महिला, पुरुष, बूढापाका र युवाहरू सबै बालक खोज्न डाँडाकाँडा र आसपासका ठाउँतिर लागे। केही परसम्म चील र डोको देखिए पनि चीलले बालकलाई निकै माथि लगिसकेको थियो। अन्ततः चील आँखाबाट ओझेल भयो। गाउँलेहरू निराश भए। सबैको मनमा एउटै चिन्ता थियो– अब गाउँको आशा र भरोसा कहाँ भेटिएला? त्यस रात गाउँमा कसैले राम्रोसँग खाना खान सकेनन्। बालक हराएको दुःखले गाउँलेहरू चिन्तित बने। जनश्रुतिअनुसार गाउँको भविष्य बदल्ने भनिएको बालक हराएपछि बाधु गाउँ अन्धकारमा डुबेजस्तै भएको थियो।

तर समयले अर्को अनौठो मोड लियो। चीलले बालकलाई एउटा ठूलो जङ्गलको खुला चौरमा छोडेको रहेछ भन्ने जनश्रुति छ। भोलिपल्ट बिहान एक जना व्यक्ति भेडा चराउन जङ्गल गएका थिए। उनले जङ्गलको सुनसान ठाउँबाट बालक रोएको आवाज सुने। आवाज पछ्याउँदै जाँदा एउटा डोकोभित्र बालक भेटियो। विशाल जङ्गलमा कुनै मानिस नदेखिँदा उनी अचम्ममा परे। बालकलाई उठाउन खोज्दा भोकले व्याकुल भएको बालकले उनको औँला चुस्न थाल्यो। ती व्यक्तिले बालकलाई माया गरेर आफ्नो घरमा लगे। केही दिनसम्म पालनपोषण गरे। संयोग कस्तो भयो भने बालक भेटिएको दिन नै उनको घरमा पनि पुत्र जन्मिएको जनश्रुति छ। त्यस घरमा पनि खुसीको वातावरण बन्यो।

केही दिनपछि त्यस गाउँका बुद्धिजीवीहरूले बालक कसको हो भन्ने कुरा पत्ता लगाउनुपर्ने सल्लाह गरे। उनीहरूले अर्काको बालक आफ्नो घरमा राख्नु उचित नहुने र बालकका आमाबुबाको पीडा बुझ्नुपर्ने कुरा गरे। त्यसपछि केही मानिस बालकलाई लिएर विभिन्न गाउँबस्तीमा खोजी गर्न निस्किए। बालक कसको हो भनेर सोध्दै हिँडे। अन्ततः यो खबर बाधु गाउँसम्म पुग्यो। खबर पाउनासाथ बाधुका मानिसहरू त्यहाँ पुगे र बालकलाई चिनेर आफ्नो गाउँमा फर्काए। हराएको बालक भेटिएको खबरले बाधु गाउँमा फेरि खुसी छायो। गाउँलेहरूले बालकलाई सुरक्षित राख्ने परिवारलाई धन्यवाद दिए, उचित सत्कार गरे र सम्मानपूर्वक बिदा गरे। त्यसपछि बालकको हेरचाहका लागि गाउँलेहरूले पालो मिलाए। गाउँका सबै मानिसको माया र संरक्षणमा जादु पाध्या हुर्कंदै गए। यस घटनाले बाधु गाउँमा सामूहिक जिम्मेवारी र सामाजिक एकताको भावना कति बलियो थियो भन्ने कुरा पनि देखाउँछ।

जादु पाध्या आठ वर्षको उमेरमा पुगेपछि तत्कालीन ब्राह्मण परम्पराअनुसार उनको व्रतबन्ध संस्कार सम्पन्न गरियो। त्यसपछि उनलाई वेद, शास्त्र, ज्योतिष, तन्त्र–मन्त्र तथा धार्मिक कर्मकाण्डसम्बन्धी शिक्षा प्रदान गरियो। घरपरिवारमा विद्वान् व्यक्तित्व भएकाले उनको अध्ययनमा कुनै कमी हुन पाएन। उनी सानै उमेरदेखि ज्ञान र अध्ययनमा रुचि राख्थे। तर उनलाई सबैभन्दा बढी चिन्ता आफ्नै गाउँको थियो। गाउँलेहरू खानेपानीका लागि दुःख पाइरहेका थिए। खेतबारी बाँझै थिए। गाउँमा उत्पादन नहुँदा मानिसहरूको जीवन कठिन थियो। बाल्यकालदेखि देखेको यही दुःखले उनको मनमा गाउँका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने भावना बलियो बनाउँदै लग्यो।

अन्ततः करिब बाह्र वर्षको कलिलो उमेरमा उनले एउटा साहसिक निर्णय गरे। गाउँको खानेपानी र सिँचाइको समस्या समाधान गर्ने उपाय खोज्न उनी नेपालको यात्रा गर्ने तयारीमा लागे। त्यतिबेला काठमाडौंलाई सामान्य भाषामा नेपाल भन्ने चलन रहेको जनश्रुति छ। त्यसैले उनी तत्कालीन राजदरबारसम्म पुगेर गाउँको समस्या सुनाउने उद्देश्यले लामो पैदल यात्रा गर्दै अगाडि बढे। आजको जस्तो बाटो, यातायात र सञ्चार सुविधा थिएन। पहाड, खोला, जङ्गल र अनेक कठिनाइ पार गर्दै उनी काठमाडौं पुगे। सानो उमेर, सामान्य पहिरन र गाउँबाट आएका बालक भएकाले राजदरबारसम्म पुग्नु उनका लागि निकै कठिन थियो।

विक्रम संवत् १८३३ सालतिरको समय थियो। त्यतिबेला पृथ्वीनारायण शाहका उत्तराधिकारी राजा प्रतापसिंह शाहको शासनकाल रहेको थियो। काठमाडौं पुगेपछि जादु पाध्याले राजालाई भेट्ने प्रयास गरे। तर त्यस समयमा राजदरबारमा प्रवेश पाउनु सामान्य मानिसका लागि सहज थिएन। राजाको दर्शन पाउनसमेत कठिन हुन्थ्यो। दरबारका द्वारपालहरूले उनलाई रोक्ने प्रयास गरे। उनको पहिरन र गाउँले अवस्थालाई देखेर भित्र जान नदिएको तथा बाहिर धकेलिएको जनश्रुति छ। तर जादु पाध्याले हिम्मत हारेनन्। उनको उद्देश्य व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्नु थिएन। आफ्नो गाउँको दुःख हटाउनु थियो। त्यसैले उनी पटकपटक प्रयास गरिरहे। उनको नम्र बोली, शिष्ट व्यवहार र साहस देखेर अन्ततः राजाको ध्यान उनीतिर गयो। राजाको अनुमति पाएपछि उनी दरबारभित्र प्रवेश गर्न सफल भए।

राजाले बालकलाई बोलाएर आफ्नो समस्या बताउन आदेश दिनुभयो। जादु पाध्याले दुई हात जोडेर प्रणाम गरे र आफूलाई कुनै व्यक्तिगत दुःख नभएको तर आफ्नो गाउँका मानिसहरू ठूलो समस्यामा परेको कुरा सुनाए। उनले बाजुरा जिल्लाको कोल्टी–कुन्ना क्षेत्रस्थित बाधु गाउँ आफ्नो जन्मभूमि भएको बताए। त्यहाँ ब्राह्मण, अधिकारी, ठकुरी, महतारा, कार्की, गिरी, बोगटी तथा अन्य समुदायका मानिसहरू मिलेर बसोबास गर्दै आएको जानकारी दिए। गाउँमा करिब छ सय बिघा जमिन भए पनि सिँचाइको व्यवस्था नहुँदा जमिन बाँझो रहेको र खानेपानीको अभावले मानिसहरू गाउँ छोड्न बाध्य भएको कुरा सुनाए। गाउँको दुःख सम्झँदै उनले राजासमक्ष खानेपानी र सिँचाइको व्यवस्था गरिदिन विन्ती बिसाए। जनश्रुतिअनुसार आफ्नो गाउँको पीडा सुनाउँदा उनको आँखाबाट आँसुका धारा बगेका थिए। राजाले बालकको निस्वार्थ भावना र गाउँप्रतिको माया देखेर उनलाई सान्त्वना दिनुभयो। राजासमेत भावुक भएको कथा स्थानीय रूपमा सुनिँदै आएको छ।

त्यसपछि राजाले मन्त्रीहरूलाई बोलाएर बाधु गाउँको खानेपानी र सिँचाइ व्यवस्थापनका लागि आवश्यक आदेश तथा कागजात तयार गर्न लगाउनुभयो भन्ने जनश्रुति छ। राजकीय लालमोहर र तमसुक तयार गरी आवश्यक प्रक्रिया अगाडि बढाइएको विश्वास गरिन्छ। जादु पाध्याको साहस र गाउँप्रतिको समर्पणले बाधु गाउँको इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु गर्‍यो। उनी त्यतिबेला गाउँको विकासका लागि राजदरबारसम्म पुग्ने एक साहसी बालकका रूपमा सम्झनलायक बने।

त्यही समयमा राजदरबारमा ठूलो शान्ति यज्ञ आयोजना गर्ने तयारी भइरहेको थियो। नेपालका विभिन्न क्षेत्र तथा राज्यहरूबाट विद्वान् ब्राह्मणहरूलाई निमन्त्रणा गरिएको थियो। वेद, पुराण र शास्त्रका ज्ञाताहरू यज्ञमा सहभागी हुन आएका थिए। जादु पाध्या पनि उक्त यज्ञमा सहभागी भए। यज्ञमा सबै ब्राह्मणहरू आ–आफ्नो ज्ञानअनुसार वेदपाठ गर्न थाले। तर जादु पाध्या भने मौन भएर बसिरहेका थिए। राजाको ध्यान उनीतर्फ गयो। राजाले उनलाई बोलाएर वेदपाठ नगर्नुको कारण सोध्नुभयो। जादु पाध्याले विनम्रतापूर्वक जवाफ दिए– महाराज, मेरो मन अहिले पनि आफ्नै गाउँमा छ। गाउँलेहरूले पानी पाएका होलान् कि नहोलान्, घरमा चुलो बलेको होला कि नहोला, सबैले खाना खान पाए होलान् कि नपाएका होलान् भन्ने चिन्ताले म निराश भएको छु।

यो जवाफले राजालाई निकै प्रभावित बनाएको जनश्रुति छ। आफ्ना गाउँलेहरूको दुःख सम्झेर राजदरबारमा समेत चिन्तित हुने बालकको भावना असाधारण थियो। केही समयपछि यज्ञमा अग्नि स्थापना गर्ने समय आयो। तर अनेक प्रयास गर्दा पनि अग्नि स्थापना हुन नसकेको कथा प्रचलित छ। त्यसपछि जादु पाध्याले आफ्नो तान्त्रिक शक्तिद्वारा नेत्रबाट अग्नि प्रकट गरी यज्ञमा अग्नि स्थापना गरेको जनश्रुति छ। अग्नि स्थापना भएपछि यज्ञमण्डपमा स्वाहा–स्वाहाको ध्वनि गुञ्जिन थाल्यो। त्यहाँ उपस्थित ब्राह्मण, राजपरिवार र अन्य मानिसहरू प्रसन्न भए। जादु पाध्याको अद्भुत क्षमता देखेर राजा अझ प्रभावित हुनुभयो। त्यसपछि उनलाई रथयात्रा गराई काठमाडौं उपत्यका परिक्रमा गराइएको र प्रशस्त सम्मान तथा पुरस्कार प्रदान गरिएको कथा बाधु गाउँको मौखिक इतिहासमा सुनिन्छ।

यज्ञ सम्पन्न भएपछि जादु पाध्या आफ्नो जन्मभूमि बाधु फर्किए। गाउँलेहरू उनलाई कुरेर बसेका थिए। उनी फर्किएको खबर फैलिनासाथ गाउँमा उत्सव मनाइयो। बाजा बजाइए, नाचगान गरियो र गाउँलेहरूले खुसी साटासाट गरे। जादु पाध्याले काठमाडौंमा भएका सबै घटनाहरू सुनाए। राजाबाट गाउँको खानेपानी र सिँचाइका लागि आवश्यक सहयोग तथा लालमोहर प्राप्त भएको कुरा बताए। अब गाउँको मुहार फेर्ने समय आएको थियो। तर काम सुरु गर्न तत्कालीन प्रशासनिक र राजनीतिक संरचनासँग आवश्यक समन्वय गर्नुपर्ने अवस्था थियो। त्यसैले जादु पाध्या आवश्यक प्रक्रिया पूरा गर्न जुम्ला राज्यको सिँजा पुगे। त्यहाँको सरकारसमक्ष आफ्नो उद्देश्य राखे र आवश्यक सहयोग तथा सुरक्षाको व्यवस्था मिलाएर पुनः बाधु गाउँ फर्किए भन्ने स्थानीय जनश्रुति छ।

अब गाउँको पानीको स्रोत खोज्ने र कुलो निर्माण गर्ने काम सुरु भयो। यस अभियानमा जादु पाध्या एक्लै थिएनन्। गाउँका बुद्धिजीवी, समाजसेवी र स्थानीय बासिन्दाहरूलाई एकजुट गरियो। यही क्रममा बाधु गाउँका प्रतिष्ठित तथा बुद्धिजीवी व्यक्तित्व भद्दवीर अधिकारीको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको विश्वास गरिन्छ। भद्दवीर अधिकारी त्यस क्षेत्रका परिचित र समाजमा सम्मानित व्यक्ति थिए। उनी स्थानीय समाजको अवस्था, भूगोल, परम्परा र तत्कालीन प्रशासनिक व्यवस्थाबारे जानकार थिए भन्ने कथन पाइन्छ। जादु पाध्याका यजमानसमेत रहेका भद्दवीर अधिकारीले आफ्नो गुरुको सामाजिक अभियानलाई सहयोग गर्नु धर्म र कर्तव्य ठानेको विश्वास गरिन्छ।

गाउँमा पानी ल्याउने योजना बनाउनु एउटा कुरा थियो, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु अर्को ठूलो चुनौती थियो। पानीको मुहान कहाँ छ, कुन बाटोबाट कुलो लैजाने, पहाडको कुन भाग खन्ने, कसरी गाउँसम्म पानी पुर्‍याउने र कसरी सबैका खेतबारीमा पानी पुर्‍याउने भन्ने विषयमा छलफल गर्नुपर्ने थियो। त्यसका लागि स्थानीय मानिसहरूको सहयोग, श्रम र सहकार्य आवश्यक थियो। जादु पाध्याले नेतृत्व गर्दै पानीको स्रोत खोज्ने अभियान सुरु गरे भने भद्दवीर अधिकारीले स्थानीय स्तरमा सल्लाह, समन्वय र सहयोगको भूमिका निर्वाह गरेको स्थानीय इतिहासमा उल्लेख गरिन्छ। जुम्ला राज्यसँगको सम्बन्ध र प्रशासनिक प्रक्रियामा पनि भद्दवीर अधिकारीले सहजीकरण गरेको विश्वास गरिन्छ। गाउँलेहरूलाई एकताबद्ध बनाएर काममा सहभागी गराउनु पनि त्यतिबेलाको ठूलो जिम्मेवारी थियो।

त्यसपछि पहाडको भित्री भागमा पानीको स्रोत खोज्ने काम सुरु भयो। स्थानीय मानिसहरू पानीको मुहान पहिचान गर्न जुटे। पहाडको कठिन भूगोल, ढुङ्गा र माटो खन्नुपर्ने अवस्था तथा आधुनिक औजारको अभावका बाबजुद उनीहरूले हिम्मत हारेनन्। हातमा उपलब्ध परम्परागत औजार बोकेर गाउँलेहरू सामूहिक रूपमा काममा लागे। सबैको मनमा एउटै भावना थियो– पानी गाउँमा ल्याउनुपर्छ, खेतबारीमा सिँचाइ पुर्‍याउनुपर्छ र अबका पुस्ताले पानीको अभावमा दुःख भोग्नु नपरोस्।

स्थानीय जनश्रुतिअनुसार करिब चार दिनको अन्तरालमा कोठे कुलो निर्माणको महत्त्वपूर्ण काम सम्पन्न भयो। पहाडको भित्री भागबाट पानी निकालेर गाउँतिर ल्याइएको थियो भन्ने विश्वास गरिन्छ। कुलो तयार भएपछि बाधु गाउँमा बाह्रै महिना पानी बग्न थाल्यो। गाउँलेहरूको लामो समयदेखिको सपना पूरा भयो। घरपरिवारले खानेपानी पाउन थाले। खेतबारीमा सिँचाइ पुग्यो। पहिले पानीको अभावले बाँझो रहेका जमिनमा खेतीपाती सुरु भयो। फापर र जौँ मात्र उत्पादन हुने ठाउँमा धान र गहुँ खेती हुन थाल्यो। गाउँमा अन्न उत्पादन बढ्यो। मानिसहरूको जीवनयापन सहज हुँदै गयो। पानीको सुविधा भएपछि अन्य ठाउँबाट पनि मानिसहरू बाधु गाउँमा बसाइँ सरेर आउने क्रम बढ्न थाल्यो। यसरी पानीको एउटा धाराले गाउँको आर्थिक, सामाजिक र जनजीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको मानिन्छ।

बाधु गाउँको इतिहासमा कोठे कुलो केवल सिँचाइको साधन मात्र होइन, यो पुर्खाहरूको परिश्रम, बुद्धि, साहस र एकताको प्रतीक हो। आज पनि गाउँमा बगिरहेको पानी हेर्दा ती पुर्खाहरूको मेहनत सम्झन सकिन्छ। उनीहरूले निर्माण गरेको बाटो र पानीको व्यवस्थाले पछिल्ला पुस्तालाई जीवन धान्ने आधार प्रदान गरेको छ। त्यसैले जादु पाध्या र भद्दवीर अधिकारीको योगदानलाई गाउँको इतिहासबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन। एक जनाले गाउँको समस्या समाधान गर्ने सपना देखे, अर्काले त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न सहयोग गरे र गाउँलेहरूले सामूहिक श्रमद्वारा त्यसलाई सफल बनाए। यही नै बाधु गाउँको विकासको वास्तविक कथा हो।

जादु पाध्याको योगदान खानेपानी र सिँचाइमा मात्र सीमित रहेको थिएन भन्ने स्थानीय पारिवारिक इतिहासमा उल्लेख छ। उनी धार्मिक कर्मकाण्ड, ज्योतिषशास्त्र, तन्त्रविद्या र खस परम्परासम्बन्धी ज्ञानका अध्येता तथा लेखकसमेत रहेको बताइन्छ। उनले विभिन्न विषयमा हस्तलिखित ग्रन्थहरू तयार पारेको जनश्रुति छ। समश्रुति ऐन, खस कर्मकाण्ड, जादु शास्त्र, तन्त्रविद्या, ज्योतिषविद्या, बाजुरादेखि नेपालको यात्रा, ब्राह्मणको उत्पत्तिजस्ता विषयमा उनका हस्तलिखित सामग्री रहेको बताइन्छ। ती सामग्री ताम्रपत्र, भोजपत्र तथा पुरानो नेपाली पहाडी कागजमा लेखिएका हुन् भन्ने पारिवारिक विवरण पाइन्छ। समय बित्दै जाँदा कतिपय शब्द मेटिएका छन् भने केही पाण्डुलिपि जीर्ण अवस्थामा पुगेका छन्। यस्ता सामग्रीमा हाम्रो मौलिक इतिहास, भाषा, धर्म, संस्कार र ज्ञानको ठूलो भण्डार लुकेको हुन सक्छ।

यस ज्ञानपरम्परालाई जोगाउने काममा जादु पाध्याका छैटौँ पुस्ताका सन्तान पण्डित श्री दिपचन्द्र उपाध्यायले निरन्तर चासो राख्दै आउनुभएको छ। उहाँले पुराना हस्तलिखित सामग्रीको अध्ययन, अनुसन्धान र आधुनिक कागजमा रूपान्तरण गर्ने कामलाई अगाडि बढाउनुभएको छ। कर्मकाण्ड तथा पूजा पद्धति, खस भाषीय कर्मकाण्ड, ज्योतिषविद्या, मौलिक लोकभजन सङ्ग्रह, ग्रहशान्ति पूजा, विभिन्न गोत्रावली तथा तिमिल्सिनाको इतिहासलगायत दुई दर्जनभन्दा बढी पुस्तक तयार पारिएको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ। पुराना पाण्डुलिपि र ज्ञानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने यो प्रयास आफैँमा प्रशंसनीय छ। किनभने कुनै पनि समाजको इतिहास केवल मुखले सुनाएर मात्र सुरक्षित रहँदैन। त्यसलाई लेखेर, सङ्कलन गरेर, अध्ययन गरेर र प्रमाणसहित अभिलेख राखेर संरक्षण गर्नुपर्छ।

जादु पाध्याका छोरा देवमणि उपाध्यायले पनि आफ्ना पिताले सुरु गरेका अधुरा कामलाई अगाडि बढाउन सहयोग गरेको स्थानीय कथन छ। यसबाट बाधु गाउँको विकास कुनै एक व्यक्तिको जीवनकालमा मात्र सीमित नभई पुस्तौँसम्म निरन्तरता पाएको देखिन्छ। एक पुस्ताले सपना देख्यो, अर्को पुस्ताले त्यसलाई अगाडि बढायो र पछिल्ला पुस्ताले त्यसको इतिहास तथा ज्ञान संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी लिँदै आएका छन्। यही पुस्तान्तरणले बाधु गाउँको मौलिक पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ।

आज पनि जादु पाध्याको स्मृतिमा बाधु गाउँमा प्रत्येक वर्ष असार महिनाको पहिलो हप्तातिर उचित लग्न र साइतअनुसार तीनदेखि चार दिनसम्म भव्य मेला लाग्ने गर्दछ। यस मेलालाई कुलो सोराई मेला भनिन्छ। यो मेला केवल रमाइलो गर्ने, भेटघाट गर्ने र नाचगान गर्ने अवसर मात्र होइन। यो पुर्खाहरूको योगदान सम्झने, गाउँको इतिहास सुनाउने, धार्मिक आस्था प्रकट गर्ने र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक उत्सव हो। मेलामा बाजुरा जिल्लाका विभिन्न गाउँबस्तीका साथै हुम्ला, मुगु, जुम्ला, कालिकोट, अछाम, डोटी लगायतका ठाउँबाट मानिसहरू आउने गरेका छन्। टाढाटाढाबाट आएका श्रद्धालु, दर्शनार्थी, आफन्त र इष्टमित्रको उपस्थितिले मेलाको रौनक अझ बढाउँछ। कुन्ना क्षेत्रकै विशेष र आकर्षक मेलाका रूपमा यसले लामो समयदेखि आफ्नो पहिचान कायम राख्दै आएको छ।

कुलो सोराई मेलाको अर्को विशेषता यहाँ प्रस्तुत गरिने मौलिक लोककला र सांस्कृतिक परम्परा हुन्। मेलामा देउडा नाच, लाखे नाच, हुर्के नाच, मागल गीत, धार्मिक भजन तथा विभिन्न रमाइला सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गरिन्छन्। देउडा सुदूरपश्चिमको मौलिक लोकसंस्कृतिको महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। देउडाका गीतमा माया, प्रेम, दुःख, सुख, सामाजिक सम्बन्ध, गाउँघरको जीवन र तत्कालीन समाजका विविध पक्ष समेटिएका हुन्छन्। गोलो घेरा बनाएर गाइने र नाचिने देउडाले मानिसहरूबीच आत्मीयता बढाउँछ। लाखे नाचले धार्मिक तथा परम्परागत सांस्कृतिक विश्वासलाई झल्काउँछ। हुर्के नाच र मागल गीतले पुर्ख्यौली संस्कार, सामाजिक परम्परा र उत्सवको महत्त्वलाई जीवन्त बनाउँछन्। धार्मिक भजन र पूजाआजाले मेलालाई आध्यात्मिक वातावरण प्रदान गर्छन् भने विभिन्न लोकगीत र नृत्यले मनोरञ्जनसँगै मौलिक संस्कृतिको संरक्षण गरिरहेका छन्।

यस मेलामा गाउँका बूढापाका, युवा, महिला, बालबालिका सबैको सहभागिता रहने गर्दछ। वर्षौँपछि भेटिएका आफन्तबीच सुखदुःख साटासाट हुन्छ। टाढा गएका मानिसहरू आफ्नो जन्मभूमि फर्किन्छन्। नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताबाट गाउँको इतिहास सुन्ने अवसर पाउँछन्। यसरी कुलो सोराई मेला सामाजिक एकता, आपसी सद्भाव, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानलाई एकै ठाउँमा जोड्ने साझा थलो बनेको छ।

बाधु गाउँको अर्को ठूलो सम्भावना पर्यटन हो। प्राकृतिक सौन्दर्य, मौलिक रहनसहन, ऐतिहासिक कोठे कुलो, धार्मिक आस्था, पुराना हस्तलिखित ग्रन्थ र कुलो सोराई मेलाले यस गाउँलाई विशेष पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन सक्छन्। तर दुर्गम भूगोल, यातायातको कठिनाइ, पर्याप्त प्रचारप्रसारको अभाव र पूर्वाधार विकासमा कमीका कारण यस गाउँको महत्त्व अझै देशव्यापी रूपमा चिनिन सकेको छैन। स्थानीय सरकारले पहल गर्ने हो भने बाधु गाउँलाई ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पर्यटनको केन्द्र बनाउन सकिने प्रशस्त सम्भावना छ।

यसका लागि सबैभन्दा पहिले गाउँको वास्तविक इतिहास सङ्कलन गर्न आवश्यक छ। ज्येष्ठ नागरिकसँग भएका मौखिक कथाहरू, पुराना लालमोहर, तमसुक, ताम्रपत्र, भोजपत्र र हस्तलिखित ग्रन्थहरूको खोज तथा अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ। जादु पाध्या र भद्दवीर अधिकारीको योगदानलाई समेटेर ऐतिहासिक स्मारक निर्माण गर्न सकिन्छ। कोठे कुलोको इतिहास र त्यसको निर्माण प्रक्रियालाई नयाँ पुस्ताले बुझ्ने गरी संरक्षण गर्नुपर्छ। कुलो सोराई मेलालाई व्यवस्थित बनाउँदै यसको प्रचारप्रसार देशविदेशसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। स्थानीय लोकगीत, देउडा, लाखे नाच, हुर्के नाच र मागल गीतको सङ्कलन तथा संरक्षण गर्नुपर्छ। गाउँमा आवश्यक सडक, खानेपानी, सञ्चार, आवास र अन्य आधारभूत पूर्वाधारको विकास गर्न सके ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको बाधु गाउँ पर्यटकका लागि आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ।

, बाधु गाउँको इतिहास केवल विगतको एउटा कथा होइन, यो वर्तमान र भविष्यका पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत हो। आज हामीले उपभोग गरिरहेको पानी, खेतीयोग्य जमिन र सामाजिक पहिचानका पछाडि हाम्रा पुर्खाहरूको ठूलो योगदान छ। जादु पाध्याले कलिलो उमेरमै आफ्नो गाउँको दुःख बुझेर राजदरबारसम्म पुग्ने साहस देखाए। भद्दवीर अधिकारीले गाउँको विकास अभियानमा साथ, सहयोग र समन्वयको भूमिका निर्वाह गरेको स्थानीय इतिहासले सम्झन्छ। गाउँलेहरूले सामूहिक श्रम र एकताबाट पानीको बाटो निर्माण गरे। यही त्याग, साहस र सहकार्यले बाधु गाउँको जीवनमा नयाँ परिवर्तन ल्याएको हो।

आजको पुस्ताले आफ्ना पुर्खाहरूको योगदानलाई केवल मेलामा सम्झेर मात्र पुग्दैन। उनीहरूले गरेको कामको खोज, अध्ययन, अनुसन्धान र संरक्षण पनि गर्नुपर्छ। जादु पाध्या र भद्दवीर अधिकारीजस्ता व्यक्तित्वको इतिहासलाई लेखेर, पुस्तकमा उतारेर, वृत्तचित्र बनाएर र विद्यालयका पाठ्यसामग्रीमा समेटेर भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आवश्यक छ।

बाधु गाउँका खेतबारीमा आज पनि पानी बगिरहेको छ। त्यो पानीसँगै हाम्रा पुर्खाहरूको पसिना, परिश्रम, सपना र इतिहास पनि बगिरहेको छ। कुलो सोराई मेलामा गुञ्जिने देउडाका भाका, लाखे नाचका ताल, हुर्के नाचका लय र मागल गीतका स्वरमा हाम्रो मौलिक पहिचान बोलिरहेको छ।

जादु पाध्याको दूरदृष्टि, भद्दवीर अधिकारीको सहकार्य र बाधुका पुर्खाहरूको सामूहिक एकता हाम्रो इतिहासको अमूल्य सम्पत्ति हो। यो इतिहास कुनै एउटा परिवार वा समुदायको मात्र होइन, सम्पूर्ण बाधु गाउँ र कुन्ना क्षेत्रको साझा गौरव हो।

पुर्खाले बनाएको कुलो जोगाऔँ, पुर्खाले दिएको इतिहास बचाऔँ, मौलिक भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराको संरक्षण गरौँ। बाधु गाउँको गौरवशाली इतिहासलाई देशविदेशसम्म चिनाऔँ । किनकि इतिहास बिर्सिएको समाजले आफ्नो पहिचान गुमाउँछ, तर इतिहास जोगाउने समाजले आफ्नो भविष्य बलियो बनाउँछ।

  • २८ कार्तिक २०८३, शुक्रबार प्रकाशित

  • Nabintech