मानव जीवन केवल शारीरिक अस्तित्वको नाम होइन । मनुष्यलाई अन्य जीवभन्दा महान् बनाउने शक्ति भनेको उसको विवेक, संस्कार र नैतिक चेतना हो। आजको युगमा विज्ञान, प्रविधि र भौतिक विकासले मानिसलाई ज्ञानवान् बनाएको छ, तर उसले त्यत्तिकै तिव्र गतिमा आफ्नो नैतिक मूल्य र मानवीय संवेदनालाई बिर्सिंदै गएको देखिन्छ ।

शिक्षा प्राप्त व्यक्ति धेरै छन्, तर संस्कारयुक्त व्यक्ति दुर्लभ छन् ।
संस्कार र नैतिक शिक्षा नै त्यो आधार हो, जसले मानव सभ्यतालाई साँचो अर्थमा “मानवता” दिन्छ ।
“संस्कार” शब्द संस्कृत भाषाको “सं” र “ककक” धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ हुन्छ , शुद्धीकरण, परिष्कार, र सुधार गर्ने प्रक्रिया भन्ने हुन्छ ।
संस्कार भनेको मानिसको अन्तर्मनमा सद्गुण रोप्ने कर्म हो, जसले उसको सोच, व्यवहार र दृष्टिकोणलाई पवित्र र सकारात्मक बनाउँछ ।
बालकको चरित्र परिवारबाट सुरु हुन्छ, त्यसपछि विद्यालय, समाज र वातावरणले त्यसलाई थप घचघच्याउँछ ।
जस्तै कुमालेले घैंटो बनाउँदा माटो छानेर, सोधेर, आकार दिएर र अन्ततः आगोमा पकाएर मात्र पानी राख्ने योग्य बनाउँछ, त्यस्तै मानिस पनि संस्कारका अनेक चरण पार गरेर मात्रै समाजका लागि उपयोगी, स्थायी र आदर्श बन्न सक्छ ।

घैंटोमा पानी राख्दा त्यो पानी चिसो र ताजगीपूर्ण हुन्छ; त्यस्तै संस्कारयुक्त मानिस समाजमा शान्ति, स्थिरता र ताजगी ल्याउने माध्यम बन्छ ।
शिक्षा र संस्कार एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्, तर दुवैको काम फरक–फरक छ ।
शिक्षा भनेको ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रक्रिया हो , जसले बुद्धि र तर्कको विकास गर्छ ।
संस्कार भनेको चरित्र निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो ! जसले विवेक र सदाचारको चेतना दिन्छ ।
शिक्षा व्यक्ति बुद्धिमान् बनाउँछ, तर संस्कारले नै उसलाई सद्बुद्धिमान् बनाउँछ ।
शिक्षा भए पनि संस्कार नहुँदा व्यक्ति गलत दिशामा जान सक्छ । रावणको उदाहरण यसैको प्रमाण हो, उसले सम्पूर्ण वेद–शास्त्रको ज्ञान पाएको थियो, तर संस्कारको अभावमा त्यस ज्ञानलाई विनाशको बाटोमा प्रयोग ग¥यो ।
त्यसैगरी, इतिहासमा धेरै ज्ञानी, पदाधिकारी वा “प्रगतिशील” भनिने व्यक्तिहरू पनि संस्कारको कमीका कारण नैतिक पतनमा पुगेका छन् ।
त्यसैले भनिन्छ, ज्ञानले आँखालाई देख्न सिकाउँछ, संस्कारले त्यस दृष्टिलाई सही दिशा दिन्छ ।
नैतिकता मानव चरित्रको आत्मा हो ।

नैतिक शिक्षा भन्नाले मानिसमा सत्य, अहिंसा, अनुशासन, परोपकार, सहिष्णुता, देशभक्ति र करुणा जस्ता गुणहरूको विकास गर्नु हो।
शिक्षा मानिसको बुद्धि निर्माण गर्छ भने नैतिक शिक्षाले उसको आत्मा निर्माण गर्छ।
आजको युगमा, प्रविधि र प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई भौतिक रूपमा उन्नत बनाएको छ, तर उसको अन्तर्मनमा शून्यता बढ्दै गएको छ।
पढेलेखेका मानिसले नै भ्रष्टाचार गर्छन्, ठूला पदमा पुगेकाले नै समाजभित्र अन्याय फैलाउँछन्, र शिक्षित युवाले पनि लज्जा, अनुशासन र मानवताको अर्थ बिर्सिरहेका छन्।

यसको मूल कारण हो — शिक्षा र संस्कारबीचको असन्तुलन।
यदि विद्यालयमा बच्चालाई ज्ञानसँगै नैतिकता, मानवीयता र सदाचार सिकाइयो भने, त्यो बच्चा भविष्यमा जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्छ।
तर केवल अंक, प्रमाणपत्र र प्रतिस्पर्धामात्रको शिक्षा प्रणालीले मान्छेलाई मेशिन बनाउँछ, मानवीयता होइन।
संस्कार किताबबाट मात्र सिकाइँदैन; यो त व्यवहार, वातावरण र उदाहरणबाट सिकिन्छ।
माता–पिता नै पहिलो गुरु हुन्। उनीहरूको बोली, व्यवहार र दृष्टिकोण नै बालकका लागि पहिलो पाठशाला हो।
घरमा असत्य, झूट र हिंसा देख्ने बालकले त्यो नै सत्य ठान्छ, तर घरमा ममता, आदर, परोपकार र अनुशासन देख्ने बालकले नैतिकता आत्मसात् गर्छ।
त्यसपछि समाज र विद्यालयले संस्कारलाई दृढ बनाउँछ।
गुरुहरू केवल विषयको ज्ञान दिने होइनन्; उनीहरूले विद्यार्थीको चरित्र निर्माण गर्ने जिम्मा पनि लिन्छन्।
गुरुकुल परम्परामा विद्यार्थीलाई केवल मन्त्र र वेद होइन, सेवा, अनुशासन, ब्रह्मचर्य र आत्मसंयम सिकाइन्थ्यो।
त्यो नै वास्तविक शिक्षा थियो — जसमा ज्ञान र संस्कार दुवै एकसाथ हुन्थे ।संस्कार, शिक्षा र नैतिकता सबैको मिलनबिन्दु हो दीक्षा।
दीक्षा भनेको आत्मप्रतिज्ञा हो — भगवान्, गुरु र आत्मासँग सत्य र सदाचारको बाटो नछोड्ने प्रण गर्नु।
दीक्षा लिने व्यक्ति केवल ज्ञानवान् होइन, दयालु र जिम्मेवार पनि हुन्छ।
अहिलेको समयमा दीक्षा र संस्कारको अर्थ केवल धार्मिक कर्ममा सीमित गरिन्छ, तर यसको वास्तविक अर्थ त आत्मशुद्धि र चरित्रको निर्माण हो।

आजको विश्वमा प्रविधि, सूचना र मनोरञ्जनले मानिसलाई तात्कालिक सुख मा रमाउने बनाइरहेको छ।
टेलिभिजन, मोबाइल र इन्टरनेटले ज्ञान त दिएका छन्, तर संस्कार चोसेका छन्।
सामाजिक सञ्जालमा देखावटीपन, आक्रोश र असहिष्णुता बढ्दै गएको छ।
मानिसले सफलता र धनलाई नै मूल्य ठान्छ, तर सादगी, इमानदारी र प्रेमलाई कमजोर ठान्छ।
यस्तो अवस्थामा संस्कार र नैतिक शिक्षा पुनः जीवनको केन्द्रमा ल्याउन आवश्यक छ।
विद्यालयमा नैतिक शिक्षा अनिवार्य विषय बनाउनुपर्छ।
अभिभावकले बच्चालाई केवल पढ्न होइन, जीवनका मूल्यहरू सिकाउन समय दिनुपर्छ।
मिडियाले पनि सनसनी होइन, सदाचार र प्रेरणादायी सामग्रीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

संस्कार र नैतिक शिक्षा मानव जीवनका आत्मा हुन्।
शिक्षा बिना मानिस अन्धकारमा हुन्छ, तर संस्कार बिना शिक्षा दिशाहीन हुन्छ।
संस्कारयुक्त शिक्षा नै समाजलाई सभ्य, न्यायपूर्ण र समतामूलक बनाउँछ।
हामी सबैले बाल्यकालदेखि नै आफ्ना सन्तानमा सद्गुण, सहिष्णुता, सत्य र प्रेमका बीउ रोप्नुपर्छ , किनकि
संस्कार नै त्यो अदृश्य शक्ति हो, जसले बुद्धिलाई विवेक, ज्ञानलाई करुणा र जीवनलाई अर्थ प्रदान गर्छ।
संस्कार र नैतिक शिक्षाले मात्र हाम्रो देश, समाज र मानवीय सभ्यतालाई साँचो रूपमा उज्यालो बनाउनेछ।
संस्कारयुक्त नागरिक नै सशक्त राष्ट्रको मेरुदण्ड हुन्, र त्यस्ता नागरिकको निर्माण विद्यालयको पाठ्यक्रमले होइन, संस्कारको अभ्यासले हुन्छ। संस्कार बिना शिक्षा अधूरो हुन्छ, शिक्षा बिना संस्कार अन्धो हुन्छ।