नेपालमा पर्यावरण संरक्षण र सामाजिक परिवर्तनको लागि सघन रूपमा कार्यरत दुई संस्था क्लिन अप नेपाल (स्वच्छ सफा नेपाल) र बास नेपालको साझेदारी एउटा महत्वपूर्ण पहलको रूपमा उभिएको छ । यो साझेदारी केवल सहकार्यको सीमा मात्रै नरहेर प्राविधिक ज्ञानको आदानप्रदान, स्थानीय स्तरमा पैरवी र नीतिगत परिवर्तनको लागि संयुक्त प्रयासहरूमा आधारित छ । यस लेखमा मैले, साझेदारीको गहिराइ, यसको विभिन्न पक्षहरू र नेपालको पर्यावरणिय तथा सामाजिक परिदृश्यमा यसले ल्याउन सक्ने सम्भावित परिवर्तनहरूको बारेमा चर्चा गरेको छु ।
क्लिन अप नेपाल र बास नेपालले आफ्नो साझा लक्ष्य– दीगो विकास र पर्यावरण संरक्षणका लागि सहकार्यात्मक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको छ । यो सम्झौता दुई संस्थाहरूबीचको सामान्य सहकार्यभन्दा बढी, एउटा रणनीतिक साझेदारी हो जसको केन्द्रमा स्थानीय स्तरबाट नै परिवर्तनको सुरुवात गर्ने दृष्टिकोण रहेको छ । यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पहल– लुम्बिनी प्रदेशमा जलवायु कार्य र न्याय सञ्जालको गठन हो । यस सञ्जालको माध्यमबाट स्थानीय स्तरमा जलवायु परिवर्तनमा परेको असर, समुदायहरूको आवाजलाई बलियो बनाउने, स्थानीय सरकारलाई जवाफदेही बनाउने, र नीतिगत स्तरमा परिवर्तनका लागि पैरवी गर्नु हो । यसले ग्रामीण र सीमान्तकृत समुदायहरूमा जलवायु न्यायको अवधारणालाई बढावा दिने अपेक्षा गरेको छ ।
साझेदारीको अर्को ठूलो आयाम हो– व्यावहारिक र मूर्त कार्यहरूमा सहकार्य गर्नु, यस अन्तर्गत विभिन्न सरसफाई अभियान, बृक्षारोपण कार्यक्रम, र जलवायु कार्य तथा फोहोर व्यवस्थापनका लागि संयुक्त रूपमा प्रस्तावहरू तयार गर्ने कार्यहरु हो । नेपालगञ्जमा प्लास्टिकजन्य फोहोर प्रशोधन केन्द्रको निर्माण र विद्यालयमा शून्य फोहोर कार्यक्रमको कार्यान्वयन यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन् । नेपालगञ्ज जस्ता स्थानहरूमा फोहोरको समस्या गम्भीर रूपमा रहेको छ । त्यस्तै, विद्यालयस्तरबाट नै बच्चाहरूलाई फोहोर व्यवस्थापन र पर्यावरण संरक्षणको शिक्षा दिँदै व्यवहारिक परिवर्तन ल्याउने यो पहिलो चरणको रूपमा रहेको छ । यी कार्यक्रमहरूले केवल भौतिक संरचना मात्र बनाउने हैन, तर स्थानीय समुदायलाई सीधै संलग्न गराउँदै दीर्घकालीन व्यवहार परिवर्तनमा पनि केन्द्रित गरेको छ ।
यो साझेदारी केवल कार्यक्रम सञ्चालनसम्म मात्र सीमित नरही प्राविधिक ज्ञानको हस्तान्तरणमा पनि केन्द्रित रहेको छ । क्लिन अप नेपालले आफूसँग रहेको पर्यावरण र फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी विशेष ज्ञान, जस्तै वेस्ट अडिट जस्ता प्रविधि, बास नेपालका कर्मचारी तथा स्वयम्सेवकहरु र स्थानीय समुदायहरूलाई हस्तान्तरण गर्ने काम गरिरहेको छ । वेस्ट अडिट एउटा व्यवस्थित तरिका हो जसद्वारा कुनै निश्चित क्षेत्रमा उत्पादन हुने फोहोरको मात्रा, प्रकार, र त्यसको व्यवस्थापनको अवस्थालाई अध्ययन गर्छ । यस्तो ज्ञान स्थानीय स्तरमा फोहोर व्यवस्थापनको योजना बनाउन र स्थानीय सरकारलाई ठोस तथ्याङ्कमा आधारित सिफारिस पेश गर्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुने गर्छ ।
दुवै संस्थाहरूले आपसमा एकअर्काको सशक्तिकरणमा विश्वास गर्ने गरेको छौ । सिनर्जीको सिद्धान्त अनुसार, दुई वा बढी पक्षहरूको संयुक्त प्रयासले अलग–अलग प्रयासभन्दा धेरै बढी र प्रभावकारी नतिजा दिन सक्छ । क्लिन अप नेपाल र बास नेपालको साझेदारी यही सिद्धान्तको जीवन्त अभिव्यक्ति हो । हामीहरूले एकअर्कालाई प्रोत्साहन दिने गरेको छौ, सम्भावित अवसरहरूको पहिचान र उपयोग गर्ने गरेको छौ, र यस्ता माध्यमहरूको सिर्जना गर्ने गरेको छौ, जसले गर्दा समाजको सिमान्तीकृत, विपन्न गरीवहरूसम्म पनि सकारात्मक परिवर्तन पुर्याउन सकियोस् । दुवै संस्थाहरूको साझा प्रयासले स्थानीय सरकारलाई नीति निर्माण र कार्यान्वयनलाई प्रभावकारी बनाउन, जवाफदेही बनाउन, र योजनाहरूलाई प्रभावकारी रुपमा कार्यान्वयनको लागि दबाव बढाउने काम गरेको छ ।
साझेदारीको दायरा पर्यावरणबाट विस्तारै सुशासन र भ्रष्टाचार विरुद्धको अभियानसम्म पुगेको छ । सुशासनको पक्ष र भ्रष्टाचार विरुद्धको लडाइँ पर्यावरणीय सुरक्षा र सामाजिक न्यायको लागि अत्यावश्यक छ । किनभने, भ्रष्टाचारले गर्दा पर्यावरणीय नियमहरूको पालना हुँदैन, विकासका योजनाहरू प्रभावकारी ढङ्गले कार्यान्वयन हुँदैनन्, र संसाधनहरूको अपठ्यारो हुन्छ । यसैले, स्थानीयलाई सहयोग गर्दै, सुशासनलाई बढावा दिँदै, र भ्रष्टाचार विरुद्धको आवाजलाई बलियो बनाउनु पनि यस साझेदारीको एउटा अभिन्न अंग हो । यसले समग्र रूपमा समुदायको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनेछ । साथै, बास नेपालबाट क्लिन अप नेपालले समेत सुशासन र भ्रष्टाचार विरुद्धको अभियानमा धेरै नयाँ अभ्यासहरु सिक्ने मौका पाएको छ ।
यसरी, क्लिन अप नेपाल र बास नेपालको साझेदारी एउटा सामान्य सहकार्यभन्दा माथि उठेर रणनीतिक गठबन्धनको रूपमा विकसित भएको छ । यसले पर्यावरण संरक्षण, जलवायु न्याय, फोहोर व्यवस्थापन, स्थानीय क्षमता विकास, सुशासन र भ्रष्टाचार विरुद्धको लडाइँ जस्ता विविध मोर्चाहरूमा एकैपटक आफूलाई संलग्न गरेको छ । यो साझेदारी नेपालमा नागरिक समाजिक संस्थाहरूले सामूहिक रूपमा काम गर्दा कति व्यापक र गहिरो असर गर्न सक्छन् भन्ने एउटा उदाहरण बनेको छ । भविष्यमा, यस साझेदारीले लुम्बिनी प्रदेश भन्दा बाहिर पनि आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न सक्छ र नेपालको पर्यावरणिय तथा सामाजिक अभियानका लागि एउटा मोडेलको रूपमा रूपान्तरण हुन सक्छ । अन्तमा, यो साझेदारीले हामीलाई, जटिल सामाजिक र पर्यावरणीय चुनौतीहरूसामना गर्न एकजुटता, ज्ञानको साझेदारी, र सामूहिक कार्यकै आवश्यकता पर्छ भन्ने सम्झना गराएको छ । क्लिन अप नेपाल र बास नेपालको यो साझेदारीले नेपालको हरित भविष्यको संकल्पलाई साकार पार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने देखिन्छ ।
(लामिछाने बास नेपालको रणनीतिक साझेदार संस्था क्लिन अप नेपालका कार्यकारी निर्देशक हुन् ।)
