महिला हिंसा : बढ्दो विकृति र परिवर्तनको अपरिहार्य आवश्यकता

पवनराज उपाध्याय

नेपालमा महिला हिंसाका घटनाहरू पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेका छन्। बलात्कार, बलात्कारपछि हत्या, दाइजोका नाममा कुटपिट, बोक्सीको आरोप, घरेलु हिंसा, साइबर अपमान, एसिड आक्रमणजस्ता घटनाहरू दिनानुदिन सार्वजनिक भइरहेका छन्। यी घटनाहरू केवल अपराध मात्र होइनन्, समाजको चेतना, संस्कार र मानसिकताको प्रतिबिम्ब पनि हुन्। यस्तो अवस्था हुनु कुनै पनि सभ्य समाजका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय हो।

हाम्रो समाज अझै पनि परम्परागत सोचबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन सकेको छैन। महिलालाई कमजोर, आश्रित र पुरुषभन्दा कम अधिकार भएको व्यक्ति भनेर हेर्ने मानसिकता धेरै ठाउँमा अझै जीवित छ। यही सोचले महिलामाथि हुने हिंसालाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा बढावा दिइरहेको छ। जब समाजले महिलालाई समान हैसियत दिन सक्दैन, तब हिंसा रोक्ने प्रयास पनि कमजोर हुन्छ।

आज महिलाहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, राजनीति, प्रशासन, व्यवसाय लगायतका क्षेत्रमा उल्लेखनीय रूपमा अघि बढिरहेका छन्। राज्यका विभिन्न निकायमा महिलाको सहभागिता पनि बढेको छ। स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म महिलाहरू नेतृत्वमा पुगेका छन्। यो सकारात्मक परिवर्तन हो। तर यति हुँदाहुँदै पनि महिलामाथिको हिंसा किन घटिरहेको छैन भन्ने प्रश्न अझै जटिल रूपमा उभिएको छ।

यसको मुख्य कारण समाजको सोचमा परिवर्तन नआउनु हो। कानुनले अधिकार दिन सक्छ, तर व्यवहारमा समानता ल्याउन चेतना र संस्कार आवश्यक हुन्छ। अझै पनि धेरै ठाउँमा महिलालाई निर्णय प्रक्रियाबाट टाढा राखिन्छ, उनीहरूको आवाजलाई महत्व दिइँदैन, र उनीहरूमाथि हुने अन्यायलाई सामान्य रूपमा लिइन्छ।

घरेलु हिंसा महिला हिंसाको सबैभन्दा ठूलो र लुकेको रूप हो। धेरै महिलाहरू आफ्नै घरभित्र कुटपिट, अपमान, मानसिक यातना र दबाब सहेर बसिरहेका हुन्छन्। परिवारको प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा, समाजको डरले, आर्थिक निर्भरता र असुरक्षाका कारण उनीहरू आवाज उठाउन सक्दैनन्। यसले गर्दा हिंसा झन् गहिरिँदै जान्छ।

त्यसैगरी, प्रविधिको विकाससँगै नयाँ प्रकारका हिंसा पनि देखा परेका छन्। सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने अपमान, चरित्र हत्या, तस्बिर दुरुपयोग, धम्की र ब्ल्याकमेलजस्ता घटनाहरूले महिलाको मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनमा गम्भीर असर पारिरहेका छन्। साइबर अपराधलाई नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी कानुन र त्यसको कडाइका साथ कार्यान्वयन आवश्यक देखिन्छ।
हरेक वर्ष मनाइने १६ दिने लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियानले समाजमा केही हदसम्म चेतना फैलाएको छ। विभिन्न कार्यक्रम, र्‍याली र छलफलहरू सञ्चालन गरिन्छन्। तर यी प्रयासहरू दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन सकेका छैनन्। अभियानहरू धेरैजसो औपचारिकतामा सीमित हुने र व्यवहारमा परिवर्तन नआउने समस्या देखिन्छ।

महिला हिंसा अन्त्य गर्न सबैभन्दा पहिले सोच परिवर्तन आवश्यक छ। घरबाट नै छोरी र छोरालाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ। बालबालिकालाई सानैदेखि सम्मान, समानता र सहअस्तित्वको शिक्षा दिनुपर्छ। विद्यालय, समुदाय र समाजका सबै तहमा लैङ्गिक समानताको सन्देश फैलाउनुपर्छ।

महिलालाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउनु पनि अत्यन्त आवश्यक छ। जब महिलाहरू आत्मनिर्भर हुन्छन्, तब उनीहरू अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन सक्षम हुन्छन्। सीप विकास, रोजगारीका अवसर र आर्थिक पहुँचले महिलालाई बलियो बनाउँछ।
सरकारले पनि आफ्नो जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा निभाउनुपर्छ। कडा कानुन बनाउने मात्र होइन, त्यसको कार्यान्वयनमा पनि कडाइ आवश्यक छ। अपराधीलाई सजाय दिने प्रक्रिया छिटो, निष्पक्ष र पीडितमैत्री हुनुपर्छ। पीडितलाई सुरक्षा, परामर्श र न्याय सुनिश्चित गर्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

यसका साथै, पुरुषहरूको भूमिका पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। महिला हिंसा अन्त्य गर्न पुरुषहरूलाई पनि सचेत र जिम्मेवार बनाउनु आवश्यक छ। जबसम्म पुरुषहरूको सोचमा परिवर्तन आउँदैन, तबसम्म समाजमा पूर्ण समानता सम्भव हुँदैन।
महिला हिंसा केवल महिलाको समस्या होइन, यो सम्पूर्ण समाजको समस्या हो। यसलाई अन्त्य गर्न सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ। जबसम्म हामीले आफ्नो सोच, व्यवहार र संस्कार परिवर्तन गर्दैनौँ, तबसम्म कानुन र अभियान मात्र पर्याप्त हुँदैनन्।

महिलाको सम्मान, सुरक्षा र समानता सुनिश्चित गर्नु नै विकसित र सभ्य समाजको पहिचान हो। त्यसैले आजैबाट, आफ्नै घरबाट, आफ्नै व्यवहारबाट परिवर्तन सुरु गर्न आवश्यक छ। यही परिवर्तनले भविष्यमा सुरक्षित, समान र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सक्नेछ।

  • २३ चैत्र २०८२, सोमबार प्रकाशित

  • Nabintech