मेरो जीवनयात्रामा नेपालगन्ज कर्मभुमि बन्यो

असल शासन प्रतिनिधि

मेरो नाम पवन राज उपाध्याय हो। मेरो जन्म सुदूरपश्चिम प्रदेशको बाजुरा जिल्लामा भएको हो। बाजे कृष्णप्रसाद उपाध्याय, बजै महामति उपाध्याय तथा पिता दीपचन्द्र उपाध्याय र माता भूमिनन्दा उपाध्यायको कोखबाट परिवारको दोस्रो सन्तानका रूपमा मेरो जन्म भएको हो।

मैले कक्षा ५ सम्म बाजुराको भवानी प्राथमिक विद्यालयमा अध्ययन गरेको थिएँ। मेरा पिता त्यही विद्यालयका प्रधानाध्यापक हुनुहुन्थ्यो। पिताकै रेखदेख, अनुशासन र प्रेरणामा मेरो बाल्यकाल बित्यो। उहाँ मेरो लागि पिता मात्र नभई पहिलो शिक्षक र मार्गदर्शक पनि हुनुहुन्थ्यो।

कक्षा ५ उत्तीर्ण गरेपछि पिताले गाउँको वातावरणभन्दा बाहिर गएर अध्ययन गर्दा मेरो भविष्य राम्रो हुने सोच राखी मलाई काठमाडौं लिएर जानुभयो। मैले काठमाडौंमा कक्षा ६ देखि ८ सम्म अध्ययन गरेँ। नयाँ ठाउँ, नयाँ वातावरण र नयाँ मानिससँग घुलमिल हुँदै मेरो अध्ययन यात्रा अघि बढ्यो।

सानैदेखि मलाई कविता, गजल, कथा, निबन्धलगायत विभिन्न लेखन विधामा रुचि थियो। पिताकै अनुसरणबाट मैले साहित्यप्रति रुचि राख्न र लेख्न सिक्ने अवसर पाएँ। मेरा पिता आफैँ साहित्यकार हुनुका साथै राम्रो देउडा गायक पनि हुनुहुन्छ। उहाँको साहित्यप्रतिको लगाव र सिर्जनशील व्यक्तित्वको प्रभावले होला, ममा पनि साहित्यप्रतिको रुचि क्रमशः बढ्दै गयो।

वि.सं. २०६५ सालमा आमा, दाजु तथा परिवारका अन्य सदस्यसहित हामी बाजुराबाट नेपालगन्ज आयौँ। नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–२०, थपुवा गाउँ हाम्रो नयाँ बसोबासको थलो बन्यो। म त्यतिबेला बालक भएकाले धेरै कुरा गहिराइमा बुझ्ने अवस्था थिएन। हामी चार भाइबहिनी नेपालगन्जमा अध्ययन गर्दै आफ्नो भविष्य निर्माणको यात्रामा अघि बढ्न थाल्यौँ।

पहाडमा जन्मिएको र हुर्किएको हुनाले सुरुमा तराईको वातावरण हामीलाई केही नौलो लाग्थ्यो। यहाँको सामाजिक अवस्था, संस्कार, परम्परा, चालचलन तथा जीवनशैलीलाई विस्तारै बुझ्दै र सिक्दै अघि बढ्यौँ। समयसँगै नयाँ ठाउँसँग चिनजान र आत्मीयता बढ्दै गयो।

बाल्यकालका सबै घटना आज स्पष्ट रूपमा सम्झन सक्दिनँ। तर आफूलाई बुझ्ने उमेरदेखि नै नेपालगन्ज मेरो लागि कर्मभूमि बन्दै गयो। नेपालगन्जका विभिन्न स्थान र क्षेत्रमा सामाजिक सेवा तथा स्वयंसेवकका रूपमा काम गर्ने अवसर पाएँ। मणिकापुर बाल क्लब, सिर्जनशील बाल क्लब, थपुवा युवा क्लबलगायत थुप्रै क्लबमा सदस्यदेखि सल्लाहकारसम्मका विभिन्न जिम्मेवारीमा रहेर काम गर्ने अवसर प्राप्त भयो।

यसरी सानै उमेरदेखि नेपालगन्ज मेरो अध्ययनसँगै कर्म र सामाजिक सेवाको थलो बन्दै गयो।

एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि नेपालगन्जको होलिल्यान्ड बोर्डिङ स्कुलबाट विज्ञान संकायमा आईएससी उत्तीर्ण गरेँ। त्यसलगत्तै छात्रवृत्तिमार्फत नेपालगन्जको नारायण माध्यमिक विद्यालयबाट शिक्षा विषयमा आईएड पनि उत्तीर्ण गरेँ। त्यसपछि नेसनल इन्जिनियरिङ कलेजबाट ओभरसियरको अध्ययन पूरा गरेँ। पछि महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसबाट स्नातकदेखि स्नातकोत्तर तहसम्मको अध्ययनलाई निरन्तरता दिएँ।

अध्ययनसँगै नेपालगन्जमा आयोजना हुने विभिन्न सामाजिक कार्यक्रम तथा सन्देशमूलक जनचेतनामूलक गतिविधिमा सहभागी हुँदै आफूलाई सिक्ने अवसर मिल्यो। नेपालगन्ज, कोहलपुर तथा आसपासका क्षेत्रमा सञ्चालन हुने सरसफाइ अभियान, जनचेतनामूलक कार्यक्रम, देउडा गीत, संगीत र कविताका माध्यमबाट सामाजिक रूपान्तरण तथा जागरणका गतिविधिमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुँदै आएँ।

वि.सं. २०७२ सालमा कक्षा १२ उत्तीर्ण गरेपछि पहिलोपटक नेपालगन्जको सक्सेस बोर्डिङ स्कुलमा शिक्षकका रूपमा काम गर्ने अवसर पाएँ। त्यही समयमा पहिलोपटक म बास नेपाल संस्थासँग जोडिएँ।

त्यतिबेला बास नेपालका केन्द्रीय अध्यक्ष मन भण्डारी हुनुहुन्थ्यो भने बाँके शाखाका अध्यक्ष शम्भु शाही हुनुहुन्थ्यो। उहाँहरूको नेतृत्वमा नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–२० मा बासको इकाइ समिति गठन भयो। उक्त समितिमा टेकराज जैसी अध्यक्ष, अस्मिता बुढा उपाध्यक्ष र म सचिवको जिम्मेवारीमा निर्विरोध चयन भयौँ।

हामीले निरन्तर रूपमा विभिन्न सामाजिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्‍यौँ। सामाजिक कार्यमा सहभागी हुँदै आए पनि त्यसअघि कुनै संस्थासँग औपचारिक रूपमा आबद्ध भएर संस्थागत रूपमा काम गरेको अनुभव भने थिएन। बास नेपालमा जोडिएपछि त्यहाँका अग्रजहरूको कार्यशैली, अनुशासन र सामाजिक सोचबाट म निकै प्रभावित हुँदै गएँ।

एक दिन बास नेपालमा स्वयंसेवकका लागि आवेदन खुलेको खबर पाएँ। त्यसलगत्तै मैले पनि आवेदन दिने इच्छा व्यक्त गरेँ। तर नयाँ ठाउँ भएकाले बासको कार्यालय कहाँ छ भन्ने पत्ता लगाउन सकिनँ। त्यो समय माघ महिनाको अत्यधिक चिसो मौसम थियो। पहिलो दिन कार्यालय खोज्दा खोज्दै पनि पत्ता लगाउन नसकेपछि निराश भएर घर फर्किएँ।

अर्को दिन अस्मिता बुढाको सहयोगमा बास कार्यालय पुगेँ र स्वयंसेवकका लागि आवेदन दिएँ। केही दिनपछि अन्तर्वार्ता भयो र म पनि छनोट भएँ। मैले छ महिनाका लागि आवेदन दिएको थिएँ। नियुक्तिपत्र प्राप्त गरेपछि विभिन्न कार्यक्रममार्फत संस्थामा सेवा गर्न थालेँ।

बास कार्यालयमा पुग्दा त्यहाँ देखिएका प्रमाणपत्र र सम्मानपत्रहरू देखेर म निकै प्रभावित भएँ। मैले सोचेभन्दा बास फरक र व्यवस्थित संस्था रहेछ भन्ने महसुस भयो। भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियान, सुशासन, महिला हिंसा तथा बाल हिंसाविरुद्धका कार्यक्रम, युवाको क्षमता अभिवृद्धि तथा युवाको भविष्य निर्माणमा संस्थाले गरिरहेको कामबारे जानकारी पाएपछि मलाई झनै उत्साह जाग्यो।

त्यसपछि म निरन्तर रूपमा बासका विभिन्न कार्यक्रमसँग जोडिँदै गएँ। नयाँ–नयाँ कुरा सिक्ने अवसर पाएँ। दर्जनौँ तालिममा सहभागी भएँ। विभिन्न व्यक्तित्वसँग भेटघाट भयो र सामाजिक कामका अनेक आयाम बुझ्ने अवसर प्राप्त भयो।

सानैदेखि म कविता, गजल, कथा तथा विभिन्न आलेख लेख्ने गर्थेँ। बाससँगको आत्मीय सम्बन्ध बढ्दै गएपछि मेरो लेखनले पनि नयाँ दिशा लिन थाल्यो। म सरल र सोझो स्वभावको भएकाले होला, नयाँ कुरा जान्न, अध्ययन गर्न र सिक्न सधैँ रुचि राख्थेँ। नयाँ कुरा सिक्नु र त्यसलाई लेखनमार्फत अभिव्यक्त गर्नु मेरा लागि रुचि र सीप दुवै बन्दै गयो।

एक दिन विशेष कामले बास नेपाल गएको थिएँ। त्यहाँ मेरो ध्यान पत्रिकातर्फ गयो। पत्रिका पढ्दै गर्दा कसैको आलेख र कविता देखेँ। त्यसपछि मेरो मनमा एउटा विचार आयो—‘मेरो पनि यसरी नै पत्रिकामा नाम, फोटो र रचना प्रकाशित भइदिए कस्तो हुन्थ्यो?’

यही रहर र जिज्ञासाले मेरो मनमा उत्सुकता बढाउँदै गयो।

त्यस साँझ घर फर्किएपछि कापी र कलम लिएर कविता लेख्ने निधो गरेँ। तर के विषयमा लेख्ने भन्ने कुरा अझै स्पष्ट थिएन। त्यतिबेला नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–२० को बाटोको अवस्था निकै खराब थियो। बाटोका कारण बालबालिका, विद्यार्थी, वृद्धवृद्धा तथा अन्य स्थानीय नागरिकले विभिन्न समस्या भोगिरहेका थिए।

मैले यही विषयलाई आधार बनाएर कविता लेख्ने निर्णय गरेँ। कविताको शीर्षक राखेँ—‘बाटो बनाऊ नेपाली हो।’

त्यो कविता लिएर अर्को दिन बास कार्यालय पुगेँ। त्यतिबेला बाससँग मेरो सम्बन्ध अहिले जस्तो आत्मीय भइसकेको थिएन। मनमा केही डर र अप्ठ्यारो महसुस भइरहेको थियो। बाटो निर्माणका लागि जनचेतना जगाउन केही सहयोग पुग्ने उद्देश्यले आफ्नो पहिलो रचना लिएर बास नेपालका निर्देशक आदरणीय हेमराज भट्ट सरको कार्यकक्षमा पुगेँ।

मैले आफ्नो रचना देखाउँदै पत्रिकामा छापिदिन आग्रह गरेँ। सरले कविता पढ्नुभयो र खुसी व्यक्त गर्दै मलाई नियमित लेख्न प्रेरित गर्नुभयो। उहाँको व्यवहार र कार्यशैलीले मलाई निकै प्रभावित बनायो।
‘अब अर्को हप्ता पत्रिका आउँछ,’ सरले भन्नुभयो।

साप्ताहिक पत्रिका भएकाले हप्तामा एकपटक मात्र पत्रिका बजारमा आउने गर्दथ्यो। त्यस दिनदेखि म पत्रिका आउने दिन गन्न थालेँ। हरेक दिन बास कार्यालय पुगेर ‘पत्रिका आयो कि आएन?’ भनेर सोध्ने गर्थेँ।

अन्ततः बिहीबार पत्रिका आएको खबर पाएँ। हतार–हतार पत्रिका लिएर आफ्नो रचना खोज्न थालेँ। पत्रिकाको पहिलो पृष्ठमै आफ्नो रचना देखेँ। त्यो क्षण मेरो खुसीको सीमा रहेन।

मैले चार–पाँच प्रति पत्रिका लिएँ र चिनेजानेका सबैलाई देखाउँदै हिँडेँ। त्यतिबेला उमेर पनि सानै भएकाले होला, ममा त्यति परिपक्वता थिएन। तर आफ्नो नाम र रचना छापिएको त्यो खुसी आज पनि मेरो स्मृतिमा ताजा छ।

त्यो दिनदेखि मेरो लेखन यात्रा निरन्तर अघि बढ्यो।

स्वयंसेवकका रूपमा बास नेपालसँग निरन्तर जोडिँदै गएँ। विभिन्न ‘इन्स्पायरिङ युथ’ लगायतका कार्यक्रमहरूमा नियमित सहभागी हुन थालेँ। नयाँ–नयाँ व्यक्तित्वसँग परिचय भयो। सिक्ने अवसरहरू पनि बढ्दै गए।

बास नेपालका कार्यकारी निर्देशक आदरणीय नमस्कार शाह सरको बोली, व्यवहार, सोच र कार्यशैलीबाट पनि म निकै प्रभावित हुँदै गएँ। उहाँबाट सामाजिक काम, लेखन, नेतृत्व तथा अभिव्यक्तिका विषयमा धेरै कुरा सिक्ने अवसर पाएँ।

मैले वि.सं. २०७२ सालमा बास नेपालको साधारण सदस्यता लिएको थिएँ र हरेक वर्ष नियमित रूपमा नवीकरण गर्दै आएको थिएँ। वि.सं. २०७८ सालमा बासको सक्रिय सदस्यता प्राप्त गरेँ। त्यसपछि बाससँग मेरो आत्मीय सम्बन्ध झनै गहिरो हुँदै गयो।

म नियमित रूपमा लेख्ने गर्थेँ। फेसबुकको माध्यमबाट आफ्ना विचार तथा विभिन्न आलेख सार्वजनिक गर्थेँ। एक दिन बास नेपालका कार्यकारी निर्देशक आदरणीय नमस्कार शाह सरले ‘असल शासन मिडियामा नियमित लेखेर पठाउनु, छापौँला’ भनेर मलाई हौसला दिनुभयो।

त्यसको केही समयपछि सातदिने पत्रकारिता तालिम सञ्चालन भयो। मलगायत विभिन्न उमेर समूहका करिब २० जना सहभागीले तालिम पूरा गरी प्रमाणपत्र प्राप्त गर्‍यौँ। आदरणीय नमस्कार शाह सर, रमेश सिटौला, मन भण्डारी सरलगायतबाट हामीले पत्रकारितासम्बन्धी प्रशिक्षण प्राप्त गर्‍यौँ।
त्यस तालिममा समाचार लेख्ने तरिका, समाचार निर्माण, भिडियो रिपोर्टिङ, उद्घोषण तथा बोल्ने कला लगायत पत्रकारिताका विभिन्न विषयमा ज्ञान हासिल गर्‍यौँ। त्यसपछि पत्रकारिताको यात्रामा अघि बढ्ने अवसर मिल्यो।

मेरो लेखन र क्षमता देखेर नमस्कार शाह सरले मलाई नियमित लेख्न आग्रह गर्नुभयो। उहाँ मेरो लेखनप्रति प्रभावित हुँदै मलाई असल शासन मिडियाको प्रतिनिधिका रूपमा कार्य गर्ने जिम्मेवारी दिनुभयो।

त्यसपछि नियमित रूपमा समाचार, घटना, आलेखलगायत विभिन्न विषयमा कलम चलाउने अवसर पाएँ। धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र, इतिहास, भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियान, सुशासन, सामाजिक जागरण, साहित्य, कविता, कथा, निबन्धलगायत विभिन्न विषयमा लेख्दै आएको छु।
हालसम्म झन्डै चार सयभन्दा बढी आलेख तथा विभिन्न रचना प्रकाशित भइसकेका छन्।
मेरो लागि लेखन केवल शब्दहरू लेख्ने काम मात्र होइन। यो समाजलाई बुझ्ने, समाजका समस्या उठाउने, आवाजविहीनहरूको आवाज बन्ने र सकारात्मक परिवर्तनका लागि विचार प्रवाह गर्ने माध्यम बनेको छ।

बास नेपालको यात्रामा सदस्य हुँदै सक्रिय सदस्य र बाँके जिल्ला शाखाको सह सचिवसम्मको जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाएँ। बासकै सहयोग र प्रेरणामा विभिन्न संस्था तथा समितिमा रहेर काम गर्ने अवसर पनि प्राप्त भएको छ। युवाको क्षेत्रमा सामाजिक स्वयंसेवकका रूपमा समेत निरन्तर काम गर्दै आएको छु।

मेरो पत्रकारिताको काम र सामाजिक गतिविधिबाट प्रभावित भएर अहिले मलाई स्वतन्त्र पत्रकार संघ, बाँके शाखाको सदस्यका रूपमा समेत जिम्मेवारी दिइएको छ।

आज पछाडि फर्केर हेर्दा बाजुराको एउटा गाउँबाट सुरु भएको मेरो जीवनयात्रा नेपालगन्जसम्म आइपुग्दा अनेकौँ मोडबाट गुज्रिएको देख्छु। पहाडको गाउँ, बुवाको काख र विद्यालयबाट सुरु भएको यात्रा काठमाडौं हुँदै नेपालगन्जको कर्मभूमिसम्म आइपुग्यो। अध्ययन, साहित्य, सामाजिक सेवा, स्वयंसेवा र पत्रकारिताका विभिन्न पाटासँग जोडिँदै मेरो यात्रा निरन्तर अघि बढिरहेको छ।

मेरो यात्रामा संघर्ष छन्, सिकाइ छन्, केही असफलता छन् र धेरै प्रेरणादायी क्षणहरू पनि छन्। यी सबै अनुभवले मलाई एउटै कुरा सिकाएका छन्—जीवनमा परिवर्तन एकैपटक आउँदैन। साना–साना अवसर, निरन्तर मेहनत, सही मानिसको प्रेरणा र सिक्ने इच्छाले नै जीवनको बाटो विस्तारै परिवर्तन गर्दै लैजान्छ।

बाजुरामा जन्मिएको एउटा बालकले नेपालगन्जमा आएर समाज बुझ्ने प्रयास गर्‍यो। कापीमा कविता लेख्ने त्यो बालकले एक दिन पत्रिकाको पहिलो पृष्ठमा आफ्नो रचना देख्ने सपना देख्यो। त्यो सपना पूरा भयो। त्यसपछि त्यही कलमले सयौँ आलेख लेख्यो, समाजका विषय उठायो र पत्रकारिताको यात्रामा अघि बढ्यो।

यस यात्रामा मेरा पिता–माता, परिवार, गुरुहरू, साथीहरू, बास नेपालका अग्रजहरू, सहकर्मीहरू, पत्रकारिता क्षेत्रका अग्रजहरू तथा मलाई हौसला र प्रेरणा दिने सम्पूर्ण व्यक्तित्वहरूप्रति म सदैव कृतज्ञ छु।
विशेषगरी बास नेपालले मेरो जीवनमा एउटा संस्थाको भूमिका मात्र खेलेन; यसले मलाई समाज बुझ्ने दृष्टि, नेतृत्व गर्ने आत्मविश्वास, लेख्ने प्रेरणा, बोल्ने कला र सेवाको भावना दियो। मैले त्यहाँ धेरै कुरा सिकेँ र अझै पनि सिकिरहेको छु।

मेरो यात्रा अझै सकिएको छैन। कलम अझै चलिरहेको छ। समाजप्रतिको जिम्मेवारी अझै बाँकी छ। सिक्नुपर्ने कुरा अझै धेरै छन्। लेख्नुपर्ने विषय अझै अनगिन्ती छन्। समाजमा सकारात्मक परिवर्तनका लागि गर्नुपर्ने काम अझै धेरै छन्।

बाजुराको माटोबाट सुरु भएको मेरो यात्रा आज नेपालगन्जको कर्मभूमिमा उभिएको छ। हातमा कलम छ, मनमा समाजप्रतिको जिम्मेवारी छ र आँखामा अझै धेरै सपना छन्।
म अझै सिकिरहेको छु, अझै लेखिरहेको छु र अझै समाजका लागि केही गर्ने प्रयास गरिरहेको छु।

  • २५ श्रावण २०८३, सोमबार प्रकाशित

  • Nabintech