मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकतामध्ये आहार सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। मानिसको शरीरको निर्माण, विकास, सञ्चालन तथा स्वास्थ्य संरक्षणका लागि आहार आवश्यक हुन्छ। आहारबिना जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन। तर विडम्बनाको कुरा के छ भने, मानिसले जीवनभर आफूलाई जीवित राख्न आहार ग्रहण गरिरहन्छ, तर आफूले खाने आहारको गुणस्तर, पोषण, उपयोगिता र त्यसले शरीर तथा मानसिक कार्यक्षमतामा पार्ने प्रभावबारे पर्याप्त ज्ञान हासिल गर्ने प्रयास भने प्रायः गर्दैन। आजको आधुनिक समाजमा मानिस भौतिक सुखसुविधा, धनसम्पत्ति, घर, महल र सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त गर्न निकै मेहनत गरिरहेको छ। तर जीवनलाई निरन्तर ऊर्जा प्रदान गर्ने आहारको महत्त्वलाई भने आवश्यक गम्भीरताका साथ बुझ्न सकेको देखिँदैन।
संसारमा देखिने विभिन्न शारीरिक तथा मानसिक समस्याका अनेक कारण हुन्छन्। तीमध्ये असन्तुलित आहार, पोषणसम्बन्धी अज्ञानता र खानपानमा असंयम पनि महत्त्वपूर्ण कारण हुन्। त्यसैले भनिन्छ— “आहार नै औषधि हो र औषधि नै आहार हो।” यस भनाइको वास्तविक अर्थ उचित आहारले स्वास्थ्य संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ भन्ने हो। सन्तुलित आहारले शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा, पोषण र कार्यक्षमता प्रदान गर्छ भने अस्वस्थकर खानपानले विभिन्न रोगको जोखिम बढाउन सक्छ। यद्यपि, सबै रोगको कारण आहार मात्र होइन र सबै रोगको उपचार पनि आहारबाट मात्रै सम्भव हुँदैन। यस तथ्यलाई बुझेर आहारसम्बन्धी ज्ञानलाई जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाउन आवश्यक छ।
मानिसले खाने अन्न, दाल, गेडागुडी, सागसब्जी, फलफूल तथा अन्य खाद्यपदार्थले शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्छन्। उचित मात्रा र सन्तुलनमा ग्रहण गरिएको आहारले शरीरको वृद्धि, मर्मत, रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता तथा दैनिक कार्यक्षमता कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ। तर भोजनको मात्रा, गुणस्तर र सेवन गर्ने तरिकामा ध्यान नदिँदा शरीरमा विभिन्न समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्। अत्यधिक चिल्लो, नुनिलो तथा गुलियो खाद्यपदार्थको सेवन, अनियमित भोजन, पोषणको कमी र शारीरिक गतिविधिको अभावले स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्। त्यसैले स्वादलाई मात्र प्राथमिकता दिनुभन्दा स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर भोजनको छनोट गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
नेपाली समाजमा एउटा प्रसिद्ध उखान छ। “जस्तो खान्छौँ अन्न, उस्तै हुन्छ मन।” यस उखानले आहार र मानिसको जीवनशैलीबीच रहेको सम्बन्धलाई सङ्केत गर्छ। मानिसको मानसिक अवस्था, कार्यक्षमता र दैनिक व्यवहारमा खानपानको प्रभाव पर्न सक्छ। भोक, थकान तथा पोषणको कमीले मानिसको एकाग्रता र कार्यक्षमता प्रभावित हुन सक्छ। तर मानिसको स्वभाव र चरित्र आहारले मात्र निर्माण गर्दैन। परिवार, शिक्षा, संस्कार, सामाजिक वातावरण, व्यक्तिगत अनुभव र नैतिक चेतनाले पनि मानिसको विचार तथा व्यवहारमा गहिरो प्रभाव पार्छन्। त्यसैले आहारलाई जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार मान्नुपर्छ, तर मानिसको सम्पूर्ण व्यक्तित्व निर्धारण गर्ने एकमात्र तत्त्वका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।
पूर्वीय दर्शनमा आहारलाई सात्त्विक, राजसिक र तामसिक गरी तीन प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको पाइन्छ। सात्त्विक आहारलाई शुद्धता, शान्ति र सन्तुलनसँग, राजसिक आहारलाई सक्रियता, उत्तेजना र इच्छासँग तथा तामसिक आहारलाई जडता र आलस्यसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। यी अवधारणाले मानिसलाई आफ्नो खानपान र जीवनशैलीबारे आत्मचिन्तन गर्न प्रेरित गर्छन्। तथापि, यसलाई आधुनिक पोषणविज्ञानको वर्गीकरणसँग पूर्ण रूपमा समान मान्न मिल्दैन। स्वास्थ्यका दृष्टिले भोजनको पोषणतत्त्व, मात्रा, गुणस्तर, स्वच्छता र व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
मानिसको उत्थान र पतनमा उसको कर्म, विचार, व्यवहार, निर्णय र परिस्थितिको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। उचित आहारले शरीरलाई काम गर्ने ऊर्जा प्रदान गर्छ, तर त्यस ऊर्जाको सदुपयोग कसरी गर्ने भन्ने कुरा मानिसको विवेक, अनुशासन र उद्देश्यमा निर्भर हुन्छ। कुनै व्यक्ति पौष्टिक भोजन गर्छ भन्दैमा ऊ स्वतः असल, बुद्धिमान वा नैतिकवान् बन्ने होइन। त्यसैगरी, आर्थिक अभावका कारण साधारण भोजन गर्ने व्यक्तिलाई कमसल ठान्नु पनि अन्यायपूर्ण हुन्छ। मानिसको वास्तविक मूल्याङ्कन उसको चरित्र, व्यवहार, इमानदारी, जिम्मेवारीबोध र समाजप्रतिको योगदानका आधारमा गरिनुपर्छ।
आहारसम्बन्धी ज्ञानको अभावले मानिसलाई आफ्नो स्वास्थ्यप्रति लापरवाह बनाउन सक्छ। मानिसले आफूले खाने वस्तुको पोषण, मात्रा र गुणस्तरबारे जानकारी राख्नुपर्छ। भोजनको समय व्यवस्थापन गर्ने, सन्तुलित आहार ग्रहण गर्ने, पर्याप्त सुरक्षित पानी पिउने, शारीरिक गतिविधि बढाउने र पर्याप्त निद्रा लिने बानी स्वस्थ जीवनका आधार हुन्। स्वस्थ रहन महँगा खाद्यपदार्थ नै खानुपर्छ भन्ने छैन। स्थानीय रूपमा उपलब्ध अन्न, दाल, गेडागुडी, मौसमी सागसब्जी र फलफूलको उचित प्रयोगबाट पनि सन्तुलित भोजनको व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
आहारमा संयम राख्नुको अर्थ भोकै बस्नु वा शरीरलाई आवश्यक पोषणबाट वञ्चित गर्नु होइन। यसको अर्थ शरीरको आवश्यकता बुझेर उचित समयमा, उचित मात्रामा र सन्तुलित भोजन गर्नु हो। मानिसले स्वादको दास बन्नुभन्दा विवेकपूर्ण छनोट गर्न सिक्नुपर्छ। आहारमा अनुशासन कायम गर्नुका साथै वाणी, विचार, व्यवहार र दैनिक क्रियाकलापमा पनि संयम आवश्यक हुन्छ। आध्यात्मिक तथा नैतिक उन्नतिका लागि आत्मअनुशासन महत्त्वपूर्ण मानिए पनि त्यसको विकास केवल भोजनमा संयम राखेर मात्र सम्भव हुँदैन। अध्ययन, अभ्यास, आत्मचिन्तन र सकारात्मक व्यवहारबाट पनि अनुशासनको विकास हुन्छ।
आजको आधुनिक जीवनशैलीमा खानपानसम्बन्धी समस्या बढ्दै जानु चिन्ताको विषय हो। व्यस्त दिनचर्या, छिटो तयार हुने खाद्यपदार्थको बढ्दो प्रयोग, अत्यधिक गुलियो पेयपदार्थ, असन्तुलित भोजन र शारीरिक गतिविधिमा आएको कमीले स्वास्थ्यमा चुनौती सिर्जना गरेका छन्। अर्कोतर्फ, गरिबी, खाद्य असुरक्षा र पौष्टिक भोजनमा सीमित पहुँच भएका मानिसका लागि सन्तुलित आहार प्राप्त गर्नु नै कठिन हुन सक्छ। त्यसैले आहारसम्बन्धी समस्यालाई व्यक्तिगत अज्ञानतासँग मात्र जोडेर हेर्न मिल्दैन। परिवार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र राज्यले समेत पोषण शिक्षा, खाद्य सुरक्षा र स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धनमा ध्यान दिनुपर्छ।
आहारलाई केवल पेट भर्ने साधनका रूपमा होइन, स्वास्थ्य, कार्यक्षमता र जीवनको गुणस्तर कायम राख्ने आधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ। अन्नको सम्मान गर्नु, भोजन खेर नफाल्नु, स्वच्छता अपनाउनु र अरूको भोजनप्रतिको आवश्यकतालाई पनि बुझ्नु मानवीय जिम्मेवारी हो। भोजनको शुद्धतासँगै विचारको शुद्धता, व्यवहारको इमानदारी र कर्मको नैतिकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। मानिसले आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल राख्दै अरूको हितका लागि काम गर्न सक्यो भने मात्र उसको ज्ञान र अनुशासनले व्यापक अर्थ प्राप्त गर्छ।
स्वस्थ जीवनका लागि उचित आहार, नियमित दिनचर्या, सकारात्मक सोच, नैतिक आचरण र विवेकपूर्ण कर्मबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ। आहारले शरीरलाई शक्ति दिन्छ, शिक्षाले बुद्धिलाई दिशा दिन्छ, संस्कारले व्यवहारलाई मर्यादित बनाउँछ र सत्कर्मले जीवनलाई सार्थक बनाउँछ। त्यसैले मानिसले आफ्नो भोजनबारे सचेत रहँदै शरीरको आवश्यकता बुझ्न, वैज्ञानिक आधारमा खानपान सुधार गर्न र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनुपर्छ।
“स्वस्थ शरीर, सन्तुलित मन, विवेकपूर्ण विचार र नैतिक कर्म नै समुन्नत जीवनका आधार हुन्।” यही मान्यतालाई आत्मसात् गर्दै आहारसम्बन्धी अज्ञानता र असंयमबाट मुक्त भई स्वस्थ व्यक्ति, सचेत परिवार र सभ्य समाज निर्माणतर्फ अघि बढ्नु आजको आवश्यकता हो।
लेखक : श्री आनन्द्र बहादुर कर्मचार्य
भगवान बाबा श्रीचन्द्र प्राकृतिक चिकित्सालय
योग गुरु तथा प्राकृतिक चिकित्सक









